ततः मृत्युर्ह यमं संशयच्छेदिनं समुपेत्य पप्रच्छ—"भगवन्, किं कारणं यन्मया व्योमसमुत्थं भूतं भोक्तुं न शक्यते?" इति। तदा यमः प्राह—"हे मृत्यु, त्वमेव केनापि बलात्कर्मणा जनान् हन्तुं न समर्थः; यानि मृत्युयोग्यानि कर्माणि, तानि एवात्र कारणं, नान्यत्किञ्चन। अतः सम्यग्विचारय तस्य ब्राह्मणस्य येन स मृत्युयोग्यः स्यात्, तानि कर्माणि; तेषां साहाय्येन त्वं तं भोक्तुं शक्नोषि।" एवं श्रुत्वा मृत्युर्घोरनिश्चयं कृत्वा तस्य ब्राह्मणस्य मृत्युकारणानि कर्माणि अन्वेष्टुम् आरब्धवान्। स सर्वेषु प्रदेशेषु, दिशासु, सरःस्वरूपेषु, नद्यःपार्श्वेषु, चतुर्दिशासु च विचरन् तानि कर्माणि अन्वेष्टुम् उद्युक्तः अभवत्। वनानि, अरण्यानि, पर्वतानां समुद्रतीराणि, द्वीपान्तराणि, निर्जनदेशान्, नगराणि, पुरातनपुराणि च स विचिन्वन् अगच्छत्। ग्रामान्, राष्ट्राणि, दुराप्रदेशान् च भ्रमन्, पृथिव्याः सर्वं क्षेत्रम् अन्वेष्य अपि, मृत्युर्न किञ्चिदपि तत्र क्वापि लब्धवान्। स मृत्युर्ह उत्सुकः तस्य व्योमसमुत्थस्य कर्माणि नापश्यत्, यथा धीरः कश्चन वन्ध्यासुतं अन्वेष्टुं यतते, अथवा कल्पितगिरिं कश्चन अन्यः। ततः स पुनरागत्य सर्वविषये सर्वज्ञं यमं पप्रच्छ, यः संशयानां अन्त्याश्रयः। स प्राह—"भगवन्, कुत्र तस्य व्योमसमुत्थस्य कर्माणि प्रतिष्ठितानि?" इति। तदा धर्मराजः दीर्घकालं चिन्तयित्वा इदं वचनं प्राह—"हे मृत्यु, व्योमसमुत्थस्य किञ्चित् अपि कर्म नास्ति; अयं ब्राह्मणः केवलं व्योम्नः एवोत्पन्नः, नान्यतः। यो व्योम्नः जातः, स एव व्योमात्मा भवति; तस्य किञ्चित् अपि साहायकर्म नास्ति। न तस्य पूर्वकर्मणां किंचित्सम्बन्धोऽपि अस्ति, यथा वन्ध्यासुतस्य, अथवा अजातस्य। अतः स नूनमजन्मा, स्वयम्भूः, अनुत्पन्नः; तस्य न पूर्वकर्म, यथा गगनस्थस्य महावृक्षस्य। न तस्य मनः पूर्वकर्मणा बद्धं, यतः तानि न सन्ति; अद्यापि च स नान्यत्कर्म सञ्चिनोति। स व्योमपुञ्जस्वरूपः, शुद्धव्योममूर्तिः, नित्यं समाधिस्थः, तस्य किञ्चित् अपि कर्म नास्ति। न तस्य किञ्चित् पूर्वकर्म, न च अद्य कर्म करोति; सुद्धचित्स्वरूपः एव अत्र। यत् यद् वयम् अन्ये वा तत्र तस्य कर्मरूपेण जीवचेष्टां पश्यामः, तत् केवलं अस्माभिः दृश्यते; स तु तत्र कर्मबुद्धिं न जानाति। अस्य शरीरं अस्माभिः दृश्यते, स तु तद् न जानाति, यथा गगनं न जानाति स्तम्भे शिल्पितस्य मूर्तेः रूपम्। यथा स्तम्भे मूर्तिरनाकृतिः तिष्ठति, तथा अयं परात्मा स्वात्मभावेन अन्तः तिष्ठति, द्विज। यथा आप्सु द्रवता, व्योम्नि शून्यता, वायौ गमनं, तथा अस्य परमार्थदशा। न तस्य अद्य कर्म सञ्चितम्, न च पूर्वकर्म; स संसारवशं न गतः। यदा किञ्चिदुत्पद्यते साहायकारणरहितं, तदा स्वकारणात् भिन्नत्वं न अनुभवति। अयं द्विजः स्वयम्भूः, शुद्धव्योममयकोशस्वरूपः; न स कर्ता, न पूर्वे, न च इदानीं—कथं स प्रभावितः स्यात्? यदा स बुद्ध्या मृत्युमिति कल्पयिष्यति, तदा बुद्धिहीनः स एव तस्मिन्क्षणे म्रियते। यः निश्चयं करोति—'अहं पृथिव्यादिसमुत्थः'—स शीघ्रं पृथिवीतत्त्वेन अभिमन्यते, तं तु गृह्णातुं शक्यते। परं तु अयं, यो न पृथिवीमयः, शुद्धचैतन्यस्वरूपः, तं न गृह्णातुं शक्यते, यथा दृढेन रज्ज्वा गगनं न गृहीतुम् शक्यते। भगवन्, कथं शून्यं जायते, कथं वा सति उच्यते? वद—किं पृथिव्याद्यः सन्ति वा, न वा, अथवा किम् प्रकारेण सन्ति, न वा? तदेव कदापि न जातं, न च कदापि नास्ति; केवलं शुद्धचैतन्यम् एव, स्वयं प्रभास्वरूपम्। महाप्रलयकाले किञ्चित् अपि न अवशिष्यते; केवलं शान्तं, अजरं, अनन्तं ब्रह्मात्मा एव अस्ति। तद्विज्ञेयम्—शुद्धचैतन्यरूपम्, विषयाभावयुक्तम्, अतीव सूक्ष्मम्; यथा समीपे पर्वतवत् गगनं दृश्यते, तथा तस्य सूक्ष्मता। यतः तस्य स्वरूपं शुद्धचैतन्यं, तदा 'अहं शरीरः' इति बुद्ध्युत्पत्तौ, साकारणं रूपवत् इव दृश्यते, यथा काकतालन्यायेन। एष एव ब्रह्म, सृष्ट्यादौ व्योम्नि गर्भे स्वयम् एव प्रकाशते, स्वयम्भूः, अजरः, अमृतः इव दृश्यते। न तस्य शरीरं, न कर्म, न कर्तृत्वं, न संस्कारः; स चैतन्यव्योममात्रः, विज्ञानघनावेष्टितः। न तस्मिन् संस्कारजालस्य किंचित् अपि अंशः अपि अस्ति; स शून्यस्वरूपः, यथा गौरवं तेजसः। स केवलं शुद्धेन्द्रियगोचरः; यदा शुद्धेन्द्रियं अपि शमं यास्यति, तदा तादृशं न दृश्यते। अतः यथा चैतन्यव्योम अस्ति, तथा तस्य ग्राह्यग्राहकभावः; कथं तत्र पृथिव्यादीनि उत्पद्येरन्, किम् प्रकारेण वा? अत्र, हे मृत्यु, तं गृह्णातुं मा यतस्व; व्योम कदापि कस्यापि न गृह्यते। ब्रह्मैव, हे ब्रह्मन्, मम पितामहेन एवमुक्तम्; स्वयम्भूः, अजः, एकरूपः, चैतन्यात्मा—एष मे निश्चयः। एवं, हे राम, तव ब्रह्मणि आख्यातम्; मृत्युः कदाचित् यमेन अस्मिन्विषये विवादः कृतः। किल कस्यचित् मन्वन्तरे, यदा मृत्युर्भूतग्रासकः सर्वान् ग्रसन्, शक्तिं प्राप्य स्वकार्यं पद्मजक्षेत्रे आरब्धवान्।