यथा बीजमध्ये स्थितः अंकुरः स्वसमये स्वदेशे दीप्तिमन्तं देहमुत्पादयति, तथैव दृश्यस्य अनुभूतिः क्रमशः प्रकटते। यथा पदार्थस्य आश्चर्यम् हृदयमध्ये सततम् अविच्छिन्नमूलरूपेण उदेति, तथा अस्य विश्वस्य सत्ता शुद्धचैतन्यमयशरीरस्य हृदयमध्ये स्वाभाविकरूपेण प्रतिष्ठिता अस्ति। श्रूयतां, हे राघव, आकाशजस्य कथा, या श्रोतृणां कर्णाभरणं भवति। एषा 'उत्पत्तिप्रकरण' नाम, यस्य श्रवणेन त्वं सम्यगवगमिष्यसि। कश्चन द्विजः आकाशजः नाम, परमधार्मिकः, निरन्तरं ध्यानरतः, सर्वभूतहिते सदा प्रवृत्तः आसीत्। स दीर्घकालं जीवित्वा, मृत्युः चिन्तयामास—'अहं सर्वभूतानां कालक्रमेण उपभोक्ता, न ह्यस्ति मम क्षयः' इति। किन्तु, 'कथं नाहं एतम् आकाशजं ब्राह्मणं ग्रसामि? अस्मिन्कर्मणि मम शक्तिः शिलायां शस्त्रधारावत् निस्तेजा जाता' इति सः मनसि विचिन्त्य, तं हन्तुं नगरीं ययौ। यथार्थनिश्चयवन्तः कदापि प्रयत्नं न परित्यजन्ति। यदा मृत्युः स्वयम् तस्य गृहम् प्रविवेश, तस्मिन्नेव क्षणे महती ज्वालामालिनी वह्निः युगान्ताग्निवत् तम् दग्धुम् आरब्धवान्। स मृत्युः तां ज्वालाजालमहत्तां भित्त्वा गृहम् प्रविश्य, सर्वशक्त्या तं ब्राह्मणं हस्तेन ग्रहीतुं प्रयत्नं चकार। साक्षात् समीपस्थितं ब्राह्मणं दृष्ट्वापि, मृत्युः शतहस्तैरपि तं न ग्रहीतुं अशकत्, यथा दृढनिश्चयस्य पुरुषस्य निग्रहः न शक्यते। ततः मृत्युः संशयच्छेदकं यमं उपसृत्य पप्रच्छ—'भगवन्, किमर्थं अहं आकाशजं एतम् भूतं ग्रसितुं न शक्नोमि?' यमः उवाच—'हे मृत्युः, त्वं केवलं बलात् कं चन हन्तुं न समर्थः; यानि मृत्युकृतानि कर्माणि, तानि एव कारणं, अन्यन्न हि। अतः अस्य ब्राह्मणस्य यानि मृत्युप्राप्तिकरणानि कर्माणि, तानि सम्यक् अन्वेषय। तेषां साहाय्येन त्वं तं ग्रसिष्यसि।' ततश्च मृत्युः तानि कर्माणि अन्वेष्टुं कृतनिश्चयः, दिशः, क्षितिजान्, सरांसि, नद्यः, दिशः च विचरन् जगाम। अरण्यानि, काननानि, पर्वततीराणि, सागरतीराणि, द्वीपदूराणि, निर्जनप्रदेशान्, नगराणि, पुरातनपुराणि च अन्विष्य सर्वत्र विचरन्, मृत्युः किञ्चित् अपि कर्म न प्राप्नोत्। ग्रामान्, राष्ट्राणि, दुर्गमप्रदेशान् च परिभ्रम्य, मृत्युः पृथिवीं समग्रां विचरन्, तस्य आकाशजस्य कर्म किञ्चित् अपि न प्राप्नोत्। यथा कश्चित् धीरः वन्ध्यापुत्रं अन्विष्यति, अन्यः कल्पितशैलं अन्वेषयति, तथैव मृत्युः तस्य कर्म न प्राप्नोत्। ततः मृत्युः पुनः यमं सर्वज्ञं पप्रच्छ—'भगवन्, आकाशजस्य कर्माणि कुत्र प्रतिष्ठितानि?' यमः दीर्घं चिन्तयित्वा उवाच—'हे मृत्युः, आकाशजस्य किञ्चित् अपि कर्म नास्ति; स ब्राह्मणः केवलम् आकाशसम्भूतः, आकाशात् एव उद्भूतः। यः आकाशसम्भूतः, सः शुद्धमाकाशमेव भवति; तस्य किञ्चित् अपि कारणसमवायः नास्ति। न तस्य पूर्वकर्मणः किंचित् सम्बन्धः, यथा वन्ध्यापुत्रस्य, अथवा अप्रसूतस्य। अतः सः वास्तवतोऽजन्मा, स्वयम्भूः, अजनितः च; न तस्य पूर्वं कर्म, यथा गगनस्थवृक्षस्य। न तस्य मनः पूर्वकर्मणि बद्धं, न च अन्यानि कर्माणि संचितानि। सः आकाशकुञ्जस्य सारः, विशुद्धमाकाशरूपः, सदा समाधिस्थः, किञ्चित् अपि कर्म नास्ति। न तस्य अतीतानि कर्माणि, न वर्तमानकर्माणि; सः केवलं शुद्धचैतन्यमाकाशः। यत् यत् अस्माभिः क्रियावद् दृश्यते, तद् केवलं अस्माभिः दृश्यते; सः स्वयम् तत्र कर्मबुद्धिं न जानाति। अस्माभिः तस्य शरीरं दृश्यते, स तु तद् न जानाति, यथा आकाशं स्तम्भमध्यस्थप्रतिमारूपस्य न जानाति। यथा स्तम्भे प्रतिमा अकृता तिष्ठति, तथैवायं परात्मा स्वात्मरूपेण अन्तः तिष्ठति, हे द्विज। यथा आप्सु द्रवता, आकाशे शून्यता, वायौ गतिः, तथैव सः परे पदे स्थितः। न तस्य वर्तमानकर्माणि, न अतीतानि; सः संसाराधीनः न जातु। यत् किञ्चन कारणसमवायाभावे उत्पद्यते, तद् स्वकारणात् न भिन्नम् अनुभवति। अयं द्विजः स्वयम्भूः, विशुद्धमाकाशकुञ्जसारः; सः न कर्ता अतीते, न च अधुना—कथं सः बाध्येत? यदा सः बुद्ध्या मृत्युम् कल्पयिष्यति, तदा बुद्धिविहीनः सः स्वयम् तत्क्षणात् म्रियते। यः दृढनिश्चयवान् 'अहं पृथिव्यादिसंयुक्तः' इति मन्यते, सः शीघ्रं पृथिवीतत्त्वेन अभिमन्यते, तं च गृह्णाति मृत्युः। किन्तु, यः पृथिवीरहितरूपः, शुद्धचैतन्यस्वरूपः, तं न गृह्णाति, यथा दृढेन पाशेनापि गगनं न गृह्यते। 'भगवन्, शून्यं कथं जायते? कथं सति उच्यते? पृथिव्यादीनि तत्त्वानि सन्ति वा, न वा? किं वा, केन प्रकारेण सन्ति, न वा?' इति मृत्युः पप्रच्छ। यमः उवाच—'तत् न कदापि जातम्, न कदापि नास्ति; केवलं शुद्धचैतन्यं, एकमेव प्रकाशते। महाप्रलयकाले किञ्चित् अपि न शिष्यते; केवलं शान्तम् अजरम् अनन्तं ब्रह्मात्मैव तिष्ठति। तत् शुद्धचैतन्यरूपम्, निर्गुणम्, सर्वातिसूक्ष्मम्; यथा समीपदृष्टे आकाशे शैलरूपं दृश्यते, तथैव तत् सूक्ष्मरूपम्।' एवं, हे राघव, आकाशजस्य अद्भुतकथा यथावर्णितं प्रवहति, यत्र शुद्धचैतन्यस्य स्वरूपम्, कर्मणां अभावः, मृत्योरपि असामर्थ्यं, चैतन्यमात्रस्यैव सर्वत्र प्रतिष्ठा प्रतिपादिता अस्ति।