सः कुमारः केवलं पुष्पोद्यानेषु, नगरवनान्तरेषु, उद्यानकुञ्जेषु च एव अभ्यस्तः। सः स्वकियेषु पुष्पविक्षिप्तेषु अन्तःपुरेषु राजपुत्रैः सह क्रीडनकौशलं जानाति। अद्य तु, हे ब्रह्मन्, विपरीतेन मे भाग्येन, अहं हिमेन निपातितं कमलं यथा—पूर्वं पल्लवितं हरितं च, इदानीं शुष्यन्तं दुर्बलञ्च—तथैव जातः। सः न खादितुं शक्नोति, न गृह एव न बहिः च सुखं प्राप्नोति; तस्य अन्तर्बाधया हृदयं पीडितं, सः मौनं स्थित्वा किञ्चन न करोति। अहं अपि, भार्यया परिचारकैः सह, हे मुनिश्रेष्ठ, तस्य कारणात् शून्यः जातः, शरदृतुकाले मेघ इव। एवं मम पुत्रः, केवलं बालः, शोकवशात् शक्तिहीनः जातः—कथं तं निशाचरैः सह युद्धाय तुभ्यं दास्यामि? हे बुध, पुत्रस्नेहः युवतिसङ्गात्, अमृतास्वादात्, राज्यसुखात् अपि अधिकं सुखं जनयति। ये अपि संतुष्टाः, ते त्रिषु लोकेषु कठिनतमं श्रमकरं कर्म न कुर्वन्ति; परन्तु पुत्रस्नेहस्य कृते किञ्चित् न विविच्यन्ति। जनाः प्राणान्, वित्तं, भार्यां वा सहजतया त्यजन्ति, किंतु पुत्रान् न; एषा प्राणिनां स्वभावः। रामः तैः क्रूरकर्मभिः मायायुद्धविशारदैः राक्षसैः युद्धं करिष्यतीति चिन्ता अपि मम असह्या। रामात् वियुक्तः अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि, यद्यपि जीवितुम् इच्छामि; अतः त्वं रामं न नय। नवसहस्रवर्षाणि दुःखेन मया, हे कौशिक, यापितानि; कठिनेन चत्वारः पुत्राः प्राप्ताः। तेषु रामः पद्मनयनः प्रमुखः; तस्य विना अन्ये त्रयः अपि जीवितुं न शक्नुवन्ति। एष एव रामः येन त्वं राक्षससंमुखं नेतुम् इच्छसि; यदि पुत्रवियोगं प्राप्नुयाम्, शीघ्रमेव मृतवत् भविष्यामि। मम एतेषां चतुर्णां पुत्राणां स्नेहः परमः; ज्येष्ठः धर्मिष्ठः च, अतः त्वं रामं न नय। यदि, हे मुनिवर, त्वं निशाचरसंघविनाशं इच्छसि, तर्हि चतुरङ्गबलयुक्तं सैन्यं मया सह गृहीत्वा गच्छ। राक्षसाणां बलं कियत्? केषां पुत्राः ते? के च ते? कियत् रूपं तेषां? के च ते? सर्वं विस्तारतः कथय। कथं रामेण, मम वा सैन्येन, मया वा, हे ब्राह्मण, ते मायायुद्धविशारदाः राक्षसाः हन्तव्याः? हे भगवन्, सर्वं वद—कथं अहं युद्धे तेषां दुष्टानां प्रति स्थितः स्याम्, राक्षसाः हि महाबलिनः। श्रूयते रावण इति नाम्ना वीरः राक्षसः, सः वैश्रवणस्य भ्राता, विश्व्रसः ऋषेः पुत्रः च। यदि सः दुरात्मा तव यज्ञे विघ्नं कुर्यात्, तर्हि युद्धे तं दुरात्मानं वयं न सहिष्यामः। काले काले, हे ब्राह्मण, महाबलपराक्रमवन्तः प्राणीषु जायन्ते, कालेन च विलयं यान्ति। अद्य तु रावणादिषु शत्रुषु वयं न तिष्ठामः; एषा भाग्यनियतिरेव। अतः, धर्मज्ञ, मम अल्पभाग्यस्य, पुत्रस्य च, अनुग्रहं कुरु; त्वमेव अस्माकं परमदैवतम्। न देवाः, न दानवाः, न गन्धर्वाः, न यक्षाः, न कपयः, न नागाः अपि रावणं युद्धे सहन्ते—मानुषाः किम्? सः वीर्यवन्तां, अमृताशिनां च बलं हरति; अतः वयं वरैः अपि तं युद्धे न सहामहे। अयं कालः पुनरपि साधून् दुर्बलान् कृतवान्; रामः अपि जरया क्लान्तः विषण्णः जातः। अथवा, हे ब्रह्मन्, मदुपुत्रः लवणः यः यज्ञघ्नः, देवेषु प्रसिद्धः, तस्य विषये वद—क्व मम पुत्रं विसृजामि? यदि त्वं एतदपि न इच्छसि, हे ब्रह्मन्, तर्हि अहं तव वशवर्ती; अन्यथा मम न कापि स्थिरा विजयाः दृश्यते। इति सः सौम्यवचनं उक्त्वा, भयाकुलः, मुनिसंशयजालमग्नः, महात्मेव सागरतरङ्गैः क्षिप्तः, किञ्चित् निश्चितुं न शशाक। तस्य स्नेहपूरितं साश्रुपूर्णं वचनं श्रुत्वा, कौशिकः मुनिः कोपेन राजानं प्रत्युवाच। ‘करिष्यामीति प्रतिज्ञाय, अद्य प्रतिज्ञां त्यक्तुम् इच्छसि; सिंहः सत्त्वे, मृगभावं गन्तुम् इच्छसि। एषा विपर्यासः राघवकुले न युज्यते; शीतांशोः चन्द्रस्य कृष्णरश्मयः न जायन्ते। यदि त्वं न शक्नोषि, हे राजन्, यथागतं गच्छामि; काकुत्स्थवंशज, बान्धवैः सह सुखी भव, प्रतिज्ञया विफलः। तदा, विश्वामित्रस्य महात्मनः कोपाविष्टस्य, समग्रं जगत् कम्पितम्, देवाः च भीताः अभवन्। तं लोकमित्रं महर्षिं कोपग्रस्तं दृष्ट्वा, स्थिरः धर्मनिष्ठः प्राज्ञः च वसिष्ठः वचनं उवाच। ‘इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः त्वं धर्मस्य मूर्तिरिव; दशरथः त्वं त्रिषु लोकेषु कीर्तिमान् गुणैः भूषितः। धीरः प्रतिज्ञापरः च, धर्मं न त्याजनीयम्; ब्रह्मर्षेः वचनानुसारं कर्तव्यम्, त्रैलोक्यनाथस्य। त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः, धर्मेण यशसा युक्तः, स्वधर्मे स्थितः भव; धर्मं न परित्यज। प्रतिज्ञाय करिष्यामीति, यदि न कुर्याः, राजन्, तव यज्ञकृत्यपुण्यं नश्येत; अतः रामं प्रेषय।