यत्र यः चेतनाचेतनस्वरूपः सारः स्थितः तत्र दृश्यम् तेजोऽपि उद्भवति, अणोः अणुतमस्यापि अन्तः। अतः दृश्यम् जगत् अस्ति, किन्तु अहं तद् तपसा, ध्यानेन, जपेन शुद्धीकृत्य त्यक्तवान्, यथा कश्चित् दर्पणम् निर्मलः कृत्वा तृप्तिम् अनुभवति। दृश्यम् जगत् यदि अपि अस्ति, तद् निःसन्देहं चेतनादर्पणस्य अणुतमस्यापि अन्तः प्रतिबिम्बितम् दृश्यते। यत्र यत्र तद् स्थितम्, हे राम, तत्र तद् दर्पणवद् प्रतिबिम्बितम्; पर्वतान्, भूमिम्, नदीन्, सर्वम् अपि चेतनादर्पणस्य अन्तः एव दृश्यते। तत्र पुनः दुःखम्, जराम्, मृत्युम्, जन्म, सत्-असत् ग्रहणम्, त्यागः, स्थूल-सूक्ष्मम्, चल-अचलम्, सर्वम् उद्भवति। अहं तद् दृश्यम् जगत् शुद्धीकृत्य तत्र न स्थितः; किन्तु एष एव अनवरतः बीजः स्मृतिसंसरणस्य समाधौ। यदा जगत्-दर्शनम् अस्ति, तदा न तुरीय-निद्रायाः, न विचाररहित-समाधेः, न तद्-अवस्थायाः उद्भवः। मनः समाधेः अन्ते यदा उद्भवति, तदा जगत् अखण्डं दुःखरूपम् दृश्यते, यथा निद्रायाः अन्ते अपि। हे राम, यदा तद् प्राप्तम्, तदा समाधेः किं प्रयोजनम्? यदा पुनः आपद् आगच्छति, तदा क्षणमात्रम् समता स्थायित्वे अपि सुखम् न अस्ति। अथवा, यः विचाररहित-समाधिम् प्राप्तवान्, तं अहं निर्मलम् अवस्था मन्ये, तुरीय-निद्रायाः सदृशम्। यदा जगत्-दर्शनम् अस्ति, तदा तद् अवस्था कस्यापि न प्राप्ता; मनः-मोहात् जगत्-माया सर्वत्र उद्भवति। यदि दृष्टा बलात् शिलावत् अवस्था साधयति, तदा तस्यापि अन्ते जगत्-दर्शनम् पुनः उद्भवति। विचाररहित-समाधयः सर्वे शिलावत् अवस्था न प्राप्नुवन्ति; सर्वे एतत् अनुभवति। शिलावत् अवस्था प्राप्ता समाधयः न परिपक्वा; ताः परमशान्ता अवस्था भवन्ति—चेतनस्वरूपा, अजन्मा, अव्यया। अतः यदि दृश्यम् वस्तुतः सत्यम् स्यात्, तदा तद् कदापि न नश्येत्; तपसा, जपेन, ध्यानेन तद् अन्तः कर्तुं शक्यते इति अज्ञानम् एव। यथा पद्मबीजम् पद्मनालस्य अन्तः स्थितम्, तथा दृश्यस्य अनुभूति दृष्टा मध्ये एव स्थितम्। यथा रसः द्रव्येषु, तैलम् तिलादिषु, गन्धः पुष्पेषु, तथा दृश्यस्य अनुभूति दृष्टा मध्ये एव। यत्र यत्र कर्पूरादि द्रव्याणि स्थाप्यन्ते, तत्र तत्र तेषां गन्धः उद्भवति; एवं चेतनायाः अन्तः जगत् उद्भवति। यथा स्वप्नः, कल्पना, मनो-राज्यम् तव अनुभवेन एव ज्ञायते, तथा दृश्यस्य क्षेत्रम् हृदयस्य अन्तः एव अस्ति। अतः यथा कल्पनायाम् स्थितः राक्षसः बालकं नाशयति, तथा दृश्यरूपम् दृष्टा मध्ये नाशयति। यथा बीजस्य अन्तः स्थितः अंकुरः उचिते स्थान-काले उज्ज्वलम् रूपम् उत्पादयति, तथा दृश्यस्य अनुभूति विस्तारम् करोति। यथा पदार्थस्य आश्चर्यम् हृदयस्य अन्तः नित्यं उद्भवति, तथा शुद्धचेतनस्वरूपस्य अन्तः जगत् स्वाभाविकम् स्थितम्। शृणु, हे राघव, आकाशजस्य कथा, यः श्रोत्राणां भूषणम्; एष उत्पत्तिप्रकरणम्, येन त्वम् अवगमिष्यसि। आकाशजः नाम द्विजः आसीत्, परमधार्मिकः, नित्यं ध्यानपरः, सर्वभूतहिते तत्परः। स दीर्घकालं जीवित्वा, मृत्युः चिन्तयामास—'अहं सर्वभूतान् कालक्रमेण ग्रसामि, नित्यः अस्मि।' 'किं तु आकाशजं ब्राह्मणम् न ग्रसामि? मम शक्तिः अत्र शिथिला, यथा शिलायाः उपरि शस्त्रस्य धारः।' इति चिन्तयन् मृत्युः तं नगरम् गत्वा तं हन्तुं प्रयत्नवान्; यः दृढनिश्चयः तं कदापि न त्यजति। मृत्युः तस्य गृहं प्रविशन्, तस्यैव क्षणम्, महान्तम् अग्निम् युगान्ताग्निवत् ददाह। तं महाज्वालाजालम् भेदित्वा अन्तः प्रविश्य, मृत्युः ब्राह्मणम् गृह्णातुम् यत्नवान्। किन्तु साक्षात् ब्राह्मणम् दृष्ट्वा अपि, मृत्युः शतहस्तैः अपि तं न गृह्णाति, यथा दृढनिश्चयस्य जनः बलात् अपि न निगृह्णाति। तदा मृत्युः यमम्, संशय-निवारणम्, उपगम्य पप्रच्छ—'भगवन्, आकाशजम् किमर्थम् न ग्रसामि?' यमः उवाच—'हे मृत्युः, बलात् कस्यापि वधः तव वशे न अस्ति; मृत्युयोग्यकर्मणि एव कारणम्, अन्यत् न अस्ति।' अतः तस्य ब्राह्मणस्य मृत्युयोग्यकर्माणि अन्वेषय; तैः तं ग्रसिष्यसि। ततः मृत्युः तानि कर्माणि अन्वेष्टुम् प्रयत्नवान्—प्रदेशेषु, दिशासु, सरःस्वु, नदीषु, दिशासु। अरण्येषु, वनान्तेषु, पर्वत-समुद्रतीरेषु, द्वीपेषु, निर्जनेषु, नगरेषु, पुरातनेषु ग्रामेषु, राज्येषु, दूरदेशेषु च अन्वेष्य, सम्पूर्णं भूमिम् विचरित्वा, किञ्चित् न अपश्यत्। मृत्युः उत्सुकः, आकाशजस्य कर्माणि न अपश्यत्, यथा कश्चित् बुद्धिमान् वन्ध्यापुत्रम् अन्वेषयति, वा कल्पितपर्वतं अन्यः। ततः मृत्युः पुनः यमम्, सर्वज्ञम्, पप्रच्छ; यः संशयिनाम् परमाश्रयः। 'भगवन्, आकाशजस्य कर्माणि कुत्र स्थितानि?' इति पृष्ट्वा, धर्मराजः दीर्घं चिन्तयित्वा उवाच— 'हे मृत्युः, आकाशजस्य कर्माणि न विद्यन्ते; यः आकाशात् जातः ब्राह्मणः, स केवलम् आकाशात् उद्भूतः।