यथा सुवर्णमध्ये कङ्कणशब्दस्यार्थः पृथगस्ति, न तु सुवर्णे कश्चन कङ्कणोऽस्ति, एवं परब्रह्मणि 'जगत्' इति शब्दस्यापि नास्त्यर्थः। यदिदं जगत्, तत् केवलं ब्रह्मणि एवास्ति, नान्यदस्ति तत्र वस्तुतः; यथा कङ्कणभावो नास्ति सुवर्णे, एवं जगतः कापि वस्तुत्वता नास्ति। इदं जगत् दुःखनद्यां तरङ्गवत् चलमानमिव दृश्यते, परन्तु वस्तुतः तदसत्यमेव; मायाविनः विभ्रमस्य शोभेव, केवलं मनसा एव कल्प्यते। अज्ञानं, संसारः, बन्धनं, माया, मोहः, महत्तमसि—एतानि नामानि पण्डितैः कल्पितस्यैव वस्तुनः निर्दिश्यन्ते। अधुना शृणु मया बन्धनस्वरूपं कथ्यते; ततः परं त्वं मोक्षस्य तत्त्वं ज्ञास्यसि, हे चन्द्रमुख! बन्धनं नाम दृश्यद्रष्टृभावस्य सत्तायाः चावस्थानम्; दृष्टेऽसति द्रष्टा बध्यते, दृश्याभावे तु स एव मुच्यते। दृश्यं नाम जगत्—अहं त्वम् इति यदुत्पन्नं सृष्टेः कारणात्; यावत् तदस्ति, तावन्मोक्षो नास्ति। दृश्यरोगोऽयं 'नेति नेति' इति व्यर्थप्रलापैः न निवर्तते; अपि तु तस्योत्पत्तिं कुर्वद्भिः चिन्ताभिः वर्धते। न तर्कभारेण, न तीर्थादिसंस्कारैः अपि दृश्यस्य वस्तुत्वं निर्णीयते, एतानि केवलं विचारस्य साधनानि। यदि दृश्यं वस्तुतः दृश्यते, तर्हि तत् कदापि न निवर्तेत; यदसत्यम्, तस्य कदापि सत्त्वं नास्ति, यच्च सत्यम्, तदपि कदापि नश्यति न। यत्र सर्वत्र चैतन्याचैतन्यात्मकं तत्त्वं तिष्ठति, तत्र दृश्यस्य विभाति महिमा, साक्षाद् अणौ अपि। अतः दृश्यं सत्यमिव दृश्यते; किन्तु तपसा, ध्यानेन, जपेन च मया तद् निर्मलितम्, यथा निर्मले दर्पणे स्वच्छता सन्तुष्टिं ददाति। दृश्यं यदि स्यात्, तर्हि निःसंशयं अणौ अपि, चैतन्यदर्पणे प्रतिबिम्बितमस्ति। यत्र यत्र दृश्यं तिष्ठति, तत्र तत्र दर्पण इव प्रतिबिम्बं दृश्यते; पर्वतान्, पृथिवीं, नद्यः, सर्वाणि च, चैतन्यदर्पणे एव दृश्यन्ते। तदा दुःखं, जरामरणं, जन्म, सत्त्वासत्त्वग्रहणं, स्थूलसूक्ष्मं, चलाचलम् इत्यादि पुनः पुनः उदेति। दृश्यं मया निर्मलितम्; अहं तत्र न तिष्ठामि; तथापि एष एव अविच्छिन्नः संसारस्मरणबीजः समाधौ अपि। यदा दृश्यदृष्टिः अस्ति, तदा न सुप्त्यवस्था, न तुरीयं, न निर्विकल्पसमाधिः; यदा मनः समाधेः उदेति, तदा इदं जगत् अविरतदुःखरूपेण दृश्यते, यथा सुप्त्यन्ते। हे राम, यदा तदवाप्तं, तदा समाधीनां किम् आवश्यकम्? यः पुनः क्लेशः आगच्छति, तदा क्षणमात्रमपि समत्वे सति कः सुखलाभः? यदि कश्चित् निर्विकल्पसमाधिं लभेत, तत् निर्मलावस्था, अक्षयसुप्तिसदृशी इति मम मतिः। दृश्यदृष्टौ सति, तदवस्था कस्यापि न लभ्यते; मनसः भ्रान्त्या यत्रकुत्रापि जगन्मायया उत्पद्यते। यदि द्रष्टा बलात् शिलासदृशां स्थितिं साधयेत्, तर्हि तस्यापि अन्ते पुनः जगद्भावः उदेति। अपि च, कस्यचित् निर्विकल्पसमाधयः शिलासदृशां स्थितिं न प्राप्नुवन्ति; सर्वैरेव एष अनुभवः। न तु शिलासदृशा निर्विकल्पसमाधयः परिपक्वतां गच्छन्ति; ताः परमशान्तां स्थितिं, अजं, अजरं चैतन्यमेव सन्ति। अतः यदि दृश्यं वस्तुतः स्यात्, तर्हि तदकदापि न नश्येत; तद् तपः, जपः, ध्यानादिभिः निवार्यते इति अज्ञसङ्कल्प एव। यथा पद्मबीजं नलिकास्तम्भमध्ये विश्रान्तम्, एवं दृश्यदृष्टिः द्रष्टरि एव तिष्ठति। यथा रसे द्रव्ये, तेलं तिलादौ, गन्धः पुष्पे अस्ति, एवं दृश्यदृष्टिः द्रष्टरि एव निवसति। यत्र यत्र कर्पूरादीनि स्थाप्यन्ते, तत्र तत्र तस्य गन्धः उदेति; एवं चैतन्यहृदये जगत् दृश्यते। यथा तव स्वप्नः, कल्पना, चित्तराज्यविचारः केवलं तव अनुभवे ज्ञायते, एवं दृश्यलोकः हृदयमध्य एव अस्ति। यथा कल्पितराक्षसो बालकं हन्ति, एवं दृश्यरूपं द्रष्टारं नाशयति। यथा बीजस्थः अङ्कुरः काले देशे च तेजस्वि शरीरं उत्पादयति, एवं दृश्यदृष्टिः प्रस्फुटति। यथा द्रव्यस्य चमत्कारः हृदये नित्यं उदेति, एवं विश्वस्य सत्त्वं शुद्धचैतन्यदेहे हृदयमध्य एव स्वाभाविकम्। शृणु ह्यकशजस्य कथा, या कर्णाभरणरूपा; सा 'उद्भवः' इति ख्याताऽस्ति, येन, हे राघव, त्वं तत्त्वं वेत्स्यसि। आसीत् द्विजः कश्चन, नाम्ना अकशजः, परमधार्मिकः, सदा ध्याननिष्ठः, सर्वभूतहिते सदा प्रवृत्तः। स दीर्घकालं जीवन्, मृत्युः चिन्तयामास—'अहं सर्वान् भूतान् कालक्रमेण भक्षयामि, यतोऽहम् अक्षयः।' 'किमर्थं तर्ह्यकशजं ब्राह्मणं न खादामि? अस्मिन्नर्थे मम शक्तिः शिलायाः शस्त्रधारावत् निस्तेजसा जाताऽस्ति।' इति चिन्तयन् मृत्युः तम् नगरं गन्तुं प्रस्थितवान्, हन्तुं तं ब्राह्मणम्; यः तु दृढनिश्चयवान्, स कदापि प्रयत्नं न त्यजति। मृत्युः स्वयम् तद् गृहम् प्रविशन्, तस्मिन्नेव क्षणे, महाप्रलयाग्निसदृशः अग्निः तं दग्धवान्। स महानलजालं भित्त्वा प्रविश्य, ततोऽपि ब्राह्मणं हस्तेन गृह्णातुं यत्नं कृतवान्। स ब्राह्मणं पुरतः पश्यन् अपि, मृत्युः शतहस्तैः अपि तं गृहीतुं न शक्तवान्, यथा दृढनिश्चयिनं बलवानपि न निगृह्णाति।