यदिदं जगति यत् किञ्चिदुत्पद्यते, तत् एव वर्धते, तत् एव मोक्षं स्वर्गं वा नरकं वा प्राप्नोति। अतः, हे राघव, तव बुद्ध्यर्थं प्रवक्ष्यामि—संसारे सृष्टिपूर्वकमेव सर्वदा भवति। इदानीं तत्र विषयेषु संक्षेपेण शृणु, ततो यथावाञ्छितं विस्तरेण ते कथयिष्यामि। यदिदं दृश्यते चराचरं विश्वं, कल्पान्ते स्वप्नवत् सुप्तौ लयं याति। तदा यत् शेषं भवति, तत् शान्तं गम्भीरं च, न प्रकाशेन न च तमसा व्याप्तम्—अनिर्वचनीयमव्यक्तं यद् यद् भवेत्। तस्मिन्महति वस्तुनि, सत्यमात्मा परमब्रह्म तत्त्वमिति नामानि केवलं व्यवहारार्थं पण्डितैः कल्पितानि। स एवात्मा, एवं स्थितः सन्, अन्य इव प्रकाशते, जीवेषु प्रविशन्निव दृश्यते। तदा स जीवशब्दविभ्रमं प्राप्य मनो भवति; सः शान्तात्मा चिन्तया मन्दः सञ्जायते। एवं परमात्मनः मनः सम्भवति; स्थिरात् चञ्चलं जायते, यथा सागरात् तरङ्गः। तत् मनः स्वातन्त्र्येण शीघ्रं विविधं कल्पयति; तेनैव एषा रम्या माया मायाविनो दृश्यवद् प्रसारितं। यथा कङ्कणशब्दस्य अर्थो हेम्नि पृथक् दृश्यते, न तु हेम्नि कङ्कणत्वमस्ति, एवं जगदर्थो नास्ति परमे। इदं जगद् यथारूपं केवलं ब्रह्मणि स्थितम्, नान्यदस्ति; जगन्नामकं वस्तु नास्ति, यथा हेम्नि कङ्कणता नास्ति। यदिदं संसारनदीतरङ्गवत् दुःखरूपेण प्रवहति, तदसत्यमेव; मायाविनः विभ्रमवन्मनसा एव दृश्यते। अज्ञानं, संसारः, बन्धः, माया, भ्रान्तिः, महत्तमश्च—एतानि नामानि केवलं पण्डितैः कल्पितानि, यद् केवलं मनसा कल्प्यते। अधुना शृणु, हे चन्द्रानन, बन्धस्य स्वरूपं वक्ष्यामि; ततो मोक्षस्य तत्त्वं ज्ञास्यसि। बन्धः इति दृश्यद्रष्टृभावोऽस्तित्वं च; दृश्याश्रयाद् द्रष्टा बद्धो दृश्याभावात् मुक्तो भवति। दृश्यं नाम जगत् अहं त्वं इत्यादि, यत् सृष्ट्याः प्रवृत्तम्; यावत् तदस्ति, मोक्षो नास्ति। दृश्यरोगः 'नेति नेति' इति व्यर्थवाक्यैः न निवर्तते; तस्य कारणभूतैः चिन्तनैः वर्धते। न तर्कभारैः, न तीर्थाद्यनुष्ठानैः अपि दृश्यस्य तत्त्वं ज्ञायते, एतानि केवलं विचारोपायाः। यदि दृश्यं सत्यम्, सर्वत्र नित्यं दृश्यते; असत्यस्य कदापि नास्तित्वं, सत्यस्य च कदापि अभावः नास्ति। यत्र यत्र एषः सत्त्वजडात्मा तत्त्वं तिष्ठति, तत्र दृश्यस्य विभा जागरति—even in the smallest atom. अतः दृश्यं सत्यमिव दृश्यते; किन्तु तपसा ध्यानजपैश्च मया शुद्धीकृतम्, यथा दर्पणं मार्जयित्वा तृप्तिः लभ्यते। यदि दृश्यं अस्ति, तर्हि निःसंशयं लघुतमसि परमाणौ अपि चेतनादर्पणे प्रतिबिम्बितं दृश्यते। यत्र यत्र दृश्यं तिष्ठति, हे राम, तत्र तत्र दर्पणवत् प्रतिबिम्बितम्; पर्वतानि, भूमिः, नद्यः च, सर्वं चेतनादर्पणे एव दृश्यते। ततः दुःखम्, जरा, मृत्यु, जन्म, भावाभावग्रहणविसर्जनं, स्थूलसूक्ष्मं, चराचरं पुनः पुनः जायते। एतद् दृश्यं मया विशुद्धीकृतम्; अहं तत्र न तिष्ठामि। किन्तु एष एव अनवद्यः बीजभूतः स्मृतिसंस्कारः समाधौ संसारस्मरणस्य। यदा दृश्यदृष्टिः अस्ति, तदा न च तुरीयं न च सुषुप्त्यवस्था, न च निर्विचारसमाधिः जायते। मनसः समाधेः उदये, सर्वं जगद् अविरतदुःखरूपेण दृश्यते, यथा सुषुप्त्यन्ते। हे राम, तत्र प्राप्ते, किमन्यत् समाधिभिः? यदि पुनः आपद् आगच्छति, तर्हि क्षणमपि समत्वे सुखं नास्ति। अथवा, यदि कश्चिद् निर्विचारसमाधिं प्राप्नुयात्, तद् निर्मलावस्था, सुषुप्तिसदृशी, मया ज्ञायते। यदा दृश्यदृष्टिः वर्तते, तदा सा अवस्था न कस्यचित् लभ्यते; मनोमोहात् जगन्मायाभ्रमः सर्वत्र एव उदेति। यदि दृक् बलात् पाषाणवत् अवस्थां साधयेत्, तदा अपि तस्य अन्ते जगद्दर्शनं पुनः भवति। न च सर्वेषां पाषाणवत्समाधयो निर्विकल्पाः परिपक्वतां यान्ति; सर्वे अनुभवन्ति। न च पाषाणवत् सम्पन्नाः समाधयः परिपक्वतां यान्ति; ताः परमारामदशां, अजन्मन्यजरां चेतनारूपां, प्राप्नुवन्ति। अतः, यदि दृश्यं सत्ताम् आप्नोति, तर्हि न कदापि नश्येत्; तपसा जपध्यानैः दृश्यनाशकल्पना केवलं अज्ञानम्। यथा पद्मबीजं सुप्तपद्मनाले स्थितम्, तथा दृश्यदर्शनं द्रष्टरि स्थितम्। यथा स्वादुः पदार्थेषु, तैलं तिलादिषु, गन्धः पुष्पेषु, तथा दृश्यदर्शनं द्रष्टरि एव स्थितम्। यत्र यत्र कर्पूरादिकं स्थाप्यते, तत्र तत्र तस्य गन्धः जायते; एवं चिद्रूपहृदयमध्ये जगद् दृश्यते। यथा स्वप्नः, कल्पना, मनसः राज्यविचारः केवलं आत्मनैव अनुभूयते, तथा दृश्यलोकः हृदयप्रदेशे एव स्थितः। अतः, यथा कल्पितराक्षसः बालकं नाशयति, एवं दृश्यरूपं अन्तरात्मनि द्रष्टारं विनाशयति।