रघुवंशशिरोमणे, इदानीं यथावत् धर्मक्रमस्य निरूपणं मया कृतम्, ज्ञानस्य तु क्रमं सम्यग् वक्तुम् आरभे। एष ज्ञानक्रमः प्रख्यातः, जीवनदः, पुरुषार्थफलप्रदश्च; अतः प्राज्ञः पुरुषः शास्त्रार्थनिष्णातात् विश्वसनीयाच्च वक्तुः तं अवश्यं शृणुयात्। स श्रुत्वा, बुद्धिशुद्ध्या, नूनं तत्त्वावस्थां प्राप्नोति, यथा कटकफलसंस्पर्शेन वारि विशुद्धिं यान्ति। मुने, यदा मनः ज्ञेयं जानाति, तदा सः अकामतया परां स्थितिं प्राप्नोति; चेद् एकरूपां परां चेतनां प्रपद्यते, तदा सा बुद्धिः तामवस्थां न जहाति। ब्रह्मवित् शब्दैः ब्रह्मैव दृश्यते, स्वप्ने यथा स्वयमेव आत्मानं पश्यति; यद्यदस्ति, तस्य तस्य शब्दार्थेन एव तद् ज्ञायते—यो यत् जानाति, स तदेव जानातु। एवं युक्त्या, सर्वसृष्टौ, ब्रह्माख्ये आकाशे स्थिते, 'किमेतत्? कस्येतत्?' इति प्रश्नः व्यर्थः भवति। अतः, यथार्थतया, यथाक्रमं, स्वभावेन च, अहं सर्वमिदं वक्तुम् इच्छामि; बुधाः शृण्वन्तु। यथा स्वप्ने जगत् दृश्यते, तथा चेतना देहकल्पितं जगत् पश्यति; अत्रैव स्वप्नजगतोः दृष्टान्तः उपलभ्यते। मुमुक्षोः आचारवर्णनं यत् पूर्वं उक्तम्, तदनन्तरं सृष्टिप्रकरणं विस्तारतः प्रवक्ष्यामि। यद् दृश्यते, तस्यैव बन्धः; दृश्याभावे बन्धो नास्ति; दृश्यस्योत्पत्तिः कथं स्यात्—तदनुक्रमेण शृणु। यद्यदिह जायते, तदेव वर्धते, तदेव मोक्षं, स्वर्गं, नरकं वा प्राप्नोति। अतः, तव बोधाय, प्रवक्ष्यामि—संसारे सृष्टिः आदौ भवति, यथा पूर्वं सदा। अस्य विषयस्य हेतोः, संक्षेपेण शृणु, राघव; पश्चात् विस्तारतः तव इच्छया वक्ष्यामि। यदिदं दृश्यते जगत्, चलं स्थावरं च, कल्पान्ते नश्यति, यथा स्वप्नः सुषुप्तौ लयं गच्छति। तदा यत् अवशिष्टं भवति, तद् शान्तम्, गम्भीरं, न प्रकाशेन न च तमसा व्याप्यते—अनिर्वचनीयं, अव्यक्तं, यद्यदस्ति तत्। सत्, आत्मा, परं ब्रह्म, तत्त्वम्—एतानि नामानि तस्य महतः व्यवहारार्थम् ऋषिभिः कल्पितानि। स एव आत्मा, एवं स्थितः, अन्य इव प्रकाशते, जीवेषु प्रविशन्निव दृश्यते। सः तदा 'जीव' इति संज्ञामोहं प्राप्य, मनः भवति; निःशब्दात्मा चिन्तया मन्दः सञ्जातः। एवं परात् आत्मनः मनः जायते; स्थिरात् अस्थिरम् उत्पद्यते, यथा सागरात् तरङ्गः। तत् मनः स्वातन्त्र्येण शीघ्रं कल्पयति, अनन्तं; तेनैव एषा रम्या माया, मायाविनः दृश्यवद्, विस्तारिता। यथा 'कङ्कण'शब्दस्य अर्थः सुवर्णे पृथक् दृश्यते, न तु किञ्चित् कङ्कणत्वं सुवर्णे अस्ति; तथा 'जगत्'शब्दस्य अर्थः परे न विद्यते। एतत् जगत् केवलं ब्रह्मणि विद्यते, अन्यद्रूपाभावात्; न हि जगतः स्वातन्त्र्येण यथार्थता, यथा कङ्कणत्वं सुवर्णे नास्ति। संसारः दुःखनद्यां चलतरङ्गवत्, वस्तुतः असद्रूपः; मायाविलासस्य शोभेव, मनसा एव कल्पितः। अज्ञानं, संसारः, बन्धः, माया, भ्रमः, महत्तमः—एतानि नामानि पण्डितैः कल्पितानि, केवलं कल्पनारूपत्वात्। अधुना, बन्धस्य स्वरूपं वर्णयामि; पश्चात्, त्वं मोक्षस्य यथार्थं वेत्स्यसि, सोममुख। बन्धः इति दृश्यद्रष्टृभावनिष्ठत्वं उच्यते; द्रष्टा दृश्याश्रयत्वात् बद्धः, दृश्याभावे मुक्तः। दृश्यं नाम संसारः, अहं त्वम् इति भावः, सृष्ट्युत्पन्नः; यावत् एषः स्थितः, तावत् मोक्षः नास्ति। दृश्यरोगः तु 'नेति नेति' इति व्यर्थवाक्यैः न निवर्तते; तस्योत्पादकचिन्तया तु वर्धते। न तर्कभारेण, न तीर्थादिसेवया दृश्यस्य यथार्थता विज्ञायते, एतानि हि केवलं अनुसन्धानहेतवः। यदि दृश्यं सत्यमेव, तर्हि क्वापि न निवर्तते; असतः नास्तित्वं, सतः न कदापि लयः। यत्र यत्र एषः सच्चेतनजडात्मा तिष्ठति, तत्र दृश्यते दृश्यस्य महिमा, अणोः अणुतमसि अपि। अतः दृश्यं सत्यम्; तथापि अहं तद् निर्मलयित्वा त्यक्तवान्, तपसा, ध्यानाभ्यासेन, जपेन च, यथा दर्पणं मार्जयित्वा तृप्तिः लभ्यते। दृश्यं चेत् स्यात्, तर्हि अणौ अपि निःसंशयं प्रतिबिम्बितम्, चैतन्यदर्पणे। यत्र यत्र दृश्यं तिष्ठति, राम, तत्र तत्र दर्पणवत् प्रतिबिम्बितम्; पर्वतानि, पृथ्वी, नद्यः इत्यादिकं च, चैतन्यदर्पणे दृश्यते। ततः तत्र शोकः, जरा, मृत्यु, जन्म, सत्त्वासत्त्वग्रहणत्यागः, स्थूलसूक्ष्मचलं स्थावरं च पुनः पुनः जायते। एवं दृश्यं मया निर्मलितम्; अहं तत्र न तिष्ठामि। तदपि, एतदेव संस्मरणस्य अक्षयबीजं समाधौ। यदा दृश्यदृष्टिः अस्ति, तदा न सुषुप्त्यवस्था, न चतुर्थं, न च निर्विकल्पसमाधिः जायते। मनः समाधेः उदये, सर्वं जगत् दुःखमयं दृश्यते, यथा सुषुप्तान्ते। यदा सा अवस्था प्राप्यते, ततः किं समाधिभिः? पुनः क्लेशे पतिते, किं सुखं, यद्यपि समता क्षणमात्रं स्थिता? अथवा, यदि कश्चित् निर्विचारसमाधिं प्राप्नुयात्, तद् अहं निर्मलां सुषुप्तिसदृशीं स्थितिं मन्ये।