शिष्यः गुरुपरम्परायाः मतानि यथावत् परीक्ष्य, तेषां सत्यता-प्रकाशकत्वेन तत्त्वदर्शिनाम् अभिप्रायान् विचार्य, स्वयम् शुद्धं निराकारं परमं जागरूकबुद्धेः स्थितिं प्राप्नोति। सत्पुरुषसंगेन च युक्त्या विवेकेन च, ज्ञानस्य वृद्धिः बलात् जायते; ततः महान् पुरुषः भवति, येन महात्मनः गुणैः चिह्नितः स्यात्। यत्र यः गुणः कस्यचित् पुरुषस्य दीप्तिमान् भवति, तं गुणं शीघ्रं तस्मात् अधीयीत, बुद्धेः वृद्ध्यर्थम्। एषा महात्मनः स्थितिः शमादिगुणैः शोभितः; किन्तु, हे राम, यथार्थज्ञानं विना कोऽपि सिद्धिं न प्राप्नोति। ज्ञानात् शमादिगुणाः सत्पुरुषानां क्रमशः वर्धन्ते; तेषां अन्तर्गतफलार्थं स्तुत्यत्वं, वारिवृष्ट्या नवाङ्कुराणामिव। शमादिभिः गुणैः परमज्ञानस्य वृद्धिः, यथा श्रेष्ठधान्यस्य फलं भोज्ययज्ञात् वर्धते। शमादिगुणाः ज्ञानात् उत्पद्यन्ते, तद्वत् ज्ञानं अपि शमादिभ्यः जातं; मिथः एते परस्परं वर्धयन्ति, यथा नदी समुद्रं च। ज्ञानं सत्पुरुषाचारात् जायते, ततः ज्ञानात् सत्पथः उत्पद्यते; एते द्वौ, ज्ञानं च सत्पथः च, युगपत् वर्धमानौ, एकः अपि न पूर्णत्वं ददाति। यथा गीतसुखं पक्षिणः हर्षनिनादेन कुशलगायकस्य स्वरयोगेन पूर्णं भवति, तथा— एवं ज्ञानसत्संगयोगेन, रागरहितः अकर्तृत्वमुक्तः पुरुषः परमं पदं प्राप्नोति। हे रघुवंशसुख, यथाक्रमं सत्कर्मणां अनुक्रमं व्याख्यातवान्; अधुना ज्ञानस्य अनुक्रमं सम्यक् कथयामि। एषः प्रसिद्धः, जीवनदः, पुरुषार्थफलप्रदः; अतः, बुद्धिमान् तं शास्त्रार्थप्राप्तात् विश्वस्तात् ज्ञातात् श्रवेत्। श्रुत्वा, बुद्धिशुद्ध्या, सत्यं पदं निश्चितं प्राप्स्यसि, यथा कटकबीजस्पर्शेन वारि शुद्धं भवति। हे मुने, मनः यद् ज्ञेयम् अवगच्छति, ततः अनिच्छया परमं पदं प्राप्नोति; एकत्वबुद्ध्याः साक्षात्कारात् तं ज्ञानस्थितिं न त्यजति। ब्रह्मविद् ब्रह्म स्वरूपः शब्दैः दृश्यते, यथा स्वप्ने आत्मन्येव आत्मा दृश्यते; यत् यत् अस्ति, तस्य तस्य शब्दार्थेन ज्ञायते—यः यत् जानाति, तं तद् जानातु। एतेन न्यायेन, सर्वसृष्टौ ब्रह्माकाशे स्थिते, 'किम् एतत्? कस्य एतत्?' इति प्रश्नः निरर्थकः भवति। अतः, यथार्थतया, यथाक्रमं, स्वभावेन, सर्वम् अहम् वक्ष्यामि; बुद्धिमन्तः शृण्वन्तु। यथा स्वप्ने संसारः दृश्यते—तथा चैतन्यं देहसंसारं पश्यति; अत्र स्वप्नसंसारयोः उपमा एकत्र दृश्यते। मुक्तिचिन्तनस्य वाक्यवर्गानन्तरं, उत्पत्तिवर्गं विस्तरेण व्याख्यास्यामि। बन्धनं दृश्यस्य अस्तित्वं; दृश्याभावे बन्धनं नास्ति। दृश्यस्य उत्पत्तिः यथा—तद् शृणु। यद् यद् जगति उत्पद्यते, तदेव वर्धते; तदेव मोक्षं, स्वर्गं, नरकं वा प्राप्नोति। अतः, तव बुद्ध्यर्थं, अधुना वक्ष्यामि—संसारचक्रे उत्पत्तिः प्रथमं, यथा पूर्वं सदा। इदानीं, अस्य विषयस्य हेतोः, संक्षेपेण शृणु, हे राघव; अनन्तरं विस्तरेण यथेष्टं कथयिष्यामि। सर्वं यद् दृश्यते, चराचरं, कल्पान्ते विनश्यति, यथा स्वप्नः सुप्तौ लयं गच्छति। तदा, यद् अवशिष्टं तद् शान्तं गम्भीरं, न प्रकाशेन न तमसा व्याप्यते—अनिर्देश्यम्, अव्यक्तं, यद् यद् स्यात्। सत्यम्, आत्मा, परब्रह्म, तत्त्वम्—एताः संज्ञाः व्यवहाराय विदुषां कल्पिताः, तस्य महात्मनः नामानि। स एव आत्मा, एवं स्थितः, अन्यत्वेन प्रकाशते, जीवेषु प्रविश्य अनुभवभागिनः इव दृश्यते। तदनन्तरं, 'जीव' इति भ्रमात्, मनः भवति; शान्तः आत्मा चिन्तया जडः भवति। एवं परमात्मनः मनः उत्पद्यते; स्थिरात् चञ्चलं जायते, यथा समुद्रात् तरङ्गः। तत् मनः स्वेच्छया शीघ्रं कल्पनाः अनन्तं करोति; तेन एषा मोहिनी माया, यथा मायावी दृश्यं विस्तारयति। यथा 'कङ्कण' शब्दस्य अर्थः सुवर्णे विशिष्टः, किन्तु सुवर्णे 'कङ्कणत्वं' नास्ति, तथा 'जगत्' शब्दार्थः परमात्मनि नास्ति। एतद् जगत् केवलं ब्रह्मणि अस्ति, तद्रूपेण, अन्यद्रव्यं नास्ति; जगतः वस्तुत्वं न, यथा सुवर्णे न कङ्कणत्वम्। संसारः दुःखनदीतरङ्गरूपेण यः दृश्यते, स तु असत्यः; यथा मायावी दृश्यं, केवलं मनसा कल्पितम्। अज्ञानं, संसारः, बन्धनं, माया, भ्रान्तिः, महातमः—एतानि नामानि विदुषां कल्पितानि, केवलं कल्पनारूपाणि। इदानीं बन्धनस्वरूपं वर्णयामि; ततः मोक्षस्वरूपं ज्ञास्यसि, हे चन्द्रमुख। बन्धनं दृश्यद्रष्टृभावस्य अस्तित्वं; द्रष्टा दृश्यपरतन्त्र्येन बद्धः, दृश्याभावे मुक्तः। दृश्यं जगत्, अहम्, त्वम्, इत्यादि, सृष्ट्युत्पन्नं; यावत् तद् अस्ति, मोक्षः नास्ति। दृश्यरोगः 'नेति नेति' इति व्यर्थवाक्यैः न शम्यति; अपि तु तद् उत्पादकचिन्तनैः वर्धते। न तर्कभारैः, न तीर्थादिसंस्कारैः, दृश्यस्य तत्त्वं ज्ञायते, तानि केवलं अन्वेषणसाधनानि। यदि जगत् दृश्यं, तद् कदापि न विनश्यति; यतः असत्यस्य अस्तित्वं नास्ति, सत्यम् कदापि न नश्यति। एवं शिष्यः गुरोः उपदेशं श्रद्धया श्रुण्वन्, यथाक्रमं ज्ञानकर्मणोः परस्परमूल्यं, दृश्यस्य असत्यत्वं, आत्मनः परमत्वं, चैतन्यस्य सृष्ट्युत्पत्तिं, मनसः कल्पनाशक्तिं, मायायाः असारत्वं, बन्धनमोक्षयोः स्वरूपं, यथार्थतया अनुभवति।