यदा मनः निष्क्रियं शान्तं च भवति, तदा बुद्धेः इन्द्रियाणां शरीरस्य वा कर्मणा न किञ्चित्फलं सम्पद्यते, नापि निष्क्रियत्वेन, कर्तृत्वाभिमानस्याभावात्। यदा मनः निष्क्रियं प्रशान्तं च, तदा कर्मेन्द्रियाणि अपि किञ्चित्कर्म न कुर्वन्ति, यन्त्रवत् अचेष्टितानि तिष्ठन्ति। मनोयन्त्रस्य गतिरेव स्पर्शेनोच्यते, यथा काष्ठपुत्तलिकायाः गतिर्दारुणसूत्रेण क्रियते। रूपैः, प्रकाशैः, चिन्ताभिः, वस्तुभिः च पूर्णं जगत् स्पर्शे स्थितमिव, यथा वातस्य अन्तरङ्गस्पन्दनं तिष्ठति। विशुद्धः सर्वव्यापकः स्पर्शः स्वभावतः उदेति, स शरीररूपैः, अन्तर्बाह्यैः, सर्वदिक् कालदेशव्यापिभिः प्रकटते। द्रष्टैव स्वदृश्यस्य स्वरूपरूपेण स्थित्वा तिष्ठति, यत्र यद्रूपं स्वस्य प्रकाशते, तत् तत्रैव अस्ति। सर्वं तत्रात्मैव, स इच्छारूपतां प्राप्तमिव, शीघ्रतया तिष्ठति, तस्यैव रूपेण प्रकाशमानमिव। द्रष्टा च सर्वः सन्, दृश्यं सत्तामिव लभते; किन्तु द्रष्टृत्वं तत्रैव अस्ति यत्र द्रष्टा, दृश्यं तु द्रष्टुः अभावे नास्ति। एवं सृष्टिरियमकारणिका, ब्रह्मणः कल्पनावदस्ति; तस्य कर्ता प्रत्यक्ष एव, तस्य अङ्गानि निर्गुणानि। यस्यान्यत्किंचित्प्रयत्नरूपं नास्ति, स भाग्याभिमानं दूरं त्यक्त्वा, महाभाग, आत्मबलात् एवोत्तमां स्थितिमधिगच्छति। आचार्यपरम्परायाः मतानि परीक्ष्य, तेषां यथार्थमतस्य प्रकाशेन च, त्वं स्वयं विशुद्धामूर्तिं जागरितबुद्धेः परां स्थितिमवाप्स्यसि। सत्सङ्गेन युक्त्या च विवेकः बलात् वर्धते, ततः महापुरुषत्वं महागुणलक्षणं जायते। यः कश्चिदत्र गुणेन विराजते, तं गुणं शीघ्रं ज्ञातव्यं, बुद्धिवृद्धये। एषा महात्मता शमादिगुणैः शोभते; किन्तु हे राम, यथार्थज्ञानं विना न कश्चित् सिद्धिमाप्नोति। ज्ञानात् शमादयः गुणाः महात्मसु कर्मणि वर्धन्ते, यथा वृष्ट्या नवान्कुराः सन्ति। शमादिभ्यः परमं ज्ञानं वर्धते, यथा हविषां यज्ञात् श्रेष्ठधान्यसंपद्भवति। शमादिगुणा एव ज्ञानात् जायन्ते, तथा ज्ञानं अपि शमादिभ्यः; उभयमपि परस्परं वर्धते, यथा नदी समुद्रं च। ज्ञानं साधूनां आचरणात् जातम्, ज्ञानात् साधुपथः; एते उभौ परस्परं वर्धमानौ, एकैकः तु न पूर्णतां ददाति। यथा गीतस्यानन्दः पक्षिणः हृष्टनादेन गायकस्य च स्वरयोगेन पूर्णतां याति, तथा—ज्ञानसत्सङ्गाभ्यां कामरहितः अकर्तृत्वाभिमानी च पुरुषः परमां स्थितिमधिगच्छति। हे रघुनन्दन, एवं सम्यक् आचारक्रमं व्याख्यातम्; अधुना ज्ञानक्रमं सम्यग्वक्ष्यामि। एषः प्रसिद्धः, जीवनदः, पुरुषार्थफलप्रदः; तस्मात् बुद्धिमान् श्रुत्वा, शास्त्रार्थदर्शिनः विश्वस्तस्य वक्तुः वचनं शृणुयात्। शृण्वन्, बुद्धिशुद्ध्या त्वं नूनं तद्वस्तु प्राप्स्यसि, यथा कटकफलस्पर्शेन जलं शुद्ध्यति। हे महामते, मनः ज्ञेयमुपलभ्य, अनायासेन परां स्थितिमाप्नोति; तदेकत्वबोधं प्राप्य, तामवस्थां न जहाति। ब्रह्मविद् वाक्यैः ब्रह्मैव दृश्यते, यथा स्वप्ने आत्मन्येव आत्मा दृश्यते; यदिदं किमपि, तस्य स्वशब्दार्थेन ज्ञेयम्—यः यद्वेत्ति, स तदेव वेद। एतेन युक्त्या, सर्वसृष्टौ ब्रह्मव्योम्नि सति, ‘किमेतत्? कस्येतत्?’ इति प्रश्नः निरर्थकः स्यात्। अतः यथार्थानुसारं, यथाक्रमं, स्वभावतः, अहं सर्वमिदं वदामि; पण्डिताः शृण्वन्तु। यथा स्वप्ने जगत् दृश्यते, तथा चैतन्येन देहमयं जगत् दृश्यते; अत्रैव स्वप्नस्य च जाग्रत्संसारस्य च दृष्टान्तः अस्ति। मुमुक्षोः आचारविषयकवाक्यविभागानन्तरं, उत्पत्तिविभागं सम्यग्वक्ष्यामि। बन्धः दृश्यस्य सत्तामात्रम्; दृश्याभावे न बन्धः। दृश्यस्योत्पत्तिः कथं—तदनुक्रमेण शृणु। यदिदं जगति जायते, तदेव वर्धते; तदेव मोक्षं, स्वर्गं, नरकं वा प्राप्नोति। अतः स्वबुद्ध्यर्थं, सदा यथा, संसारचक्रे उत्पत्तिः प्रथमा इति वक्ष्यामि। अस्य विषयस्य हेतोः संक्षेपेण शृणु, हे राघव; अनन्तरं तव इच्छया विस्तारतः वक्ष्यामि। इदं यदिदं दृश्यते, चराचरं जगत्, कल्पान्ते स्वप्नवत् लयं गच्छति। ततः यदवशिष्यते, तद् शान्तं गम्भीरं च, न प्रकाशेन न च तमसा व्याप्तम्—अनिर्वचनीयम्, अव्यक्तं, यद्यदस्ति। सत्यम्, आत्मा, परं ब्रह्म, तत्त्वमिति नामानि तस्य महतोऽर्थाय पण्डितैः कल्पितानि। स एव आत्मा, एवं स्थितः, अन्यत्सदिव प्रकाशते, जीवभूतं भवितव्यवशात् प्रविश्यमिव दृश्यते। ततः ‘जीव’ इत्यभिधानविपर्यासे पतित्वा, मनः भवति; तुष्णीमात्मा चिन्तया मन्दः भवति। एवं परात्मनः मनः उत्पद्यते; स्थिरात् चञ्चलं जायते, यथा सागरात् तरङ्गः। तत् मनः स्वच्छन्देन शीघ्रं कल्पयति, अनन्ततया; तेनैव एषा रम्या माया, मायाविनः प्रपञ्चवद्, विस्तार्यते। एवं, महाभाग, शान्तचित्तस्य, ज्ञानिनः, आत्मबलस्य, सत्सङ्गयुक्तस्य, शमादिगुणसम्पन्नस्य, ब्रह्मविदः च, सृष्ट्युत्पत्त्यन्तकथनं सम्यग् कृतम्।