अविद्वान् जनः, अहंकार-विकल्पाभ्याम् अन्तःस्थितां ज्ञानशुद्धिं मलिनयति, यथा शुद्धे देशे सर्पः कल्मषं दत्ते। यथा सर्वापां निवासः सागरः, एवं हि, हे राम, प्रत्यक्षमेव प्रमाणं—एतद् शृणु। बुद्धिमन्तः प्रत्यक्षमेव सर्वस्य सारं सर्वस्य नियन्तारं च विदुः; यत् तेन सम्बन्धं प्राप्नोति, तत् एव प्रत्यक्षानुभवः इति कथ्यते। अत्र प्रत्यक्षानुभवशब्दः यथार्थतया प्रत्यक्षबोधाय प्रयुज्यते; स एव जीवः। स एव चैतन्यम्, स एव पुनः अहंभावः; यत् तेन चैतन्येन जायते, तद् वस्तु इति गण्यते। सङ्कल्प-संशयादिभिः निर्मिताभिः मायाभिः, इदं जगत् दृश्यते, यथा जलं तरङ्गादिरूपेण दृश्यते। आदौ सृष्टेः पूर्वं तद् निरुपादानम्; सृष्ट्यादौ तु स्वलीलया स्फुरति, कारणं भवति—प्रत्यक्षानुभवः स्वयमेव। अस्य जीवस्य कारणत्वं केवलं विचारात् सिध्यति, अपि चासत्यम्; तथापि जगदभिव्यक्तौ सत्यमिव दृश्यते। विचारः स्वस्वरूपं स्वार्थं च विलाप्य, शीघ्रं परं प्रत्यक्षानुभवपदं सम्पादयति। विचारः अपि विचारयन् स्वं न प्राप्नोति; तदा केवलं परमं शेषं रहितं तिष्ठति। यदा मनः निष्क्रियं शान्तं च भवति, तदा बुद्धीन्द्रियशरीरकृतैः कर्मभिः न कश्चित् फलमत्र उत्पाद्यते—नापि अकर्मणा, कर्तृत्वकल्पनाया अभावात्। यदा मनः निष्क्रियं शान्तं च, तदा कर्मेन्द्रियाणि किञ्चन कर्म न कुर्वन्ति; यन्त्रवत् अविचालितानि तिष्ठन्ति। मनो-यन्त्रस्य गति: स्पर्शात् उत्पद्यते, यथा दारुपुत्रिकायाः गति: अन्तःसूत्रेण। रूप-तेजः-चिन्ता-वस्तु-आदिभिः पूर्णं जगत्, स्पर्शे स्थितम्, यथा वातस्य अन्तरङ्गे कम्पनम्। विशुद्धः सर्वगतः स्पर्शः स्वाभाविकः, शरीरान्तर्बाह्यरूपेण, दिशः कालं च व्याप्य, उदेति। द्रष्टा एव स्वदृष्टस्य रूपं धारयन्, तिष्ठति; यद्रूपं तत्र स्फुरति स्वात्मरूपेण, तत् एव तत्र विद्यते। सर्वं तत्र आत्मैव, यथा सङ्कल्पस्वरूपत्वम्; तत्र शीघ्रं तिष्ठति, तद्रूपेण स्फुरन्। द्रष्टा सर्वमिति, दृश्यं सत्तामिव प्राप्नोति; किन्तु द्रष्टृत्वं द्रष्टुः सति एव, दृश्यं तु द्रष्टुः अभावे नास्ति। एवं सृष्टिरियम् अकारणिका, ब्रह्मणः कल्पनावद्; तस्य कर्ता प्रत्यक्षः, अङ्गानि निर्गुणानि। यस्य स्वरूपं केवलं स्वयमेव प्रयत्नः—दैवं दूरं त्यक्त्वा—हे महाभाग, परमं पदं केवलं स्वबलात् अन्तः प्राप्तव्यम्। आचार्यपरम्परायाः मतानि परीक्ष्य, तेषां मतानां सत्यशुद्ध्या, त्वं स्वयम् अमलं निराकारं परमबुद्धिपदं प्राप्स्यसि। सज्जनसङ्गेन युक्त्या च, बलात् विवेकः वर्धते; ततः महापुरुषत्वं, महात्मगुणैः युक्तं, सम्पद्यते। यः कश्चन गुणः अत्र पुरुषे प्रकाशते, तं गुणं शीघ्रं तस्मात् अधीयीत, बुद्धिवृद्धये। एषा महात्मता शमादिगुणैः भूषिता; किन्तु, हे राम, सत्यमेव, ज्ञानं विना न कश्चित् सिद्धिम् आप्नोति। ज्ञानात् शमादयः गुणाः उत्पद्यन्ते, सत्पुरुषानुक्रमेण; ते मन्तव्याः अन्तःफलसमृद्धयः, यथा वर्षाज्जायमानाः अंकुराः। शमादिभ्यः गुणेभ्यः परमं ज्ञानं वर्धते, यथा श्रेष्ठधान्यं हविर्भिः संपद्यते। शमादिगुणाः ज्ञानात् जायन्ते, तथा ज्ञानं शमादिभ्यः; एते परस्परं वर्धन्ते, यथा नदी समुद्रः च। ज्ञानं सत्पुरुषाचारात् जायते, ज्ञानात् सत्पथः; एते उभौ, ज्ञानं सत्पथश्च, समं वर्धमाने, न एकस्य केवलस्य सिद्धिः। यथा गीतानन्दः पक्षिणः कूजितेन, कुशलगायकस्य स्वरयोगेन, पूर्णताम् आप्नोति, एवं— एवमेव, ज्ञानसज्जनसङ्गेन, रागरहितः अकर्तृत्ववान् नरः परमं पदं प्राप्नोति। हे रघुकुलशिरोमणे, एवं कृत्यानुक्रमः उक्तः; अधुना ज्ञानानुक्रमं सम्यक् वक्ष्यामि। एषः प्रसिद्धः, जीवितदायकः, पुरुषार्थफलदायकः च; अतः, यो बुद्धिमान्, स एव शास्त्रार्थनिष्ठात् विश्वसनीयात् ज्ञातात् शृणुयात्। शृण्वन्, बुद्धिशुद्ध्या, त्वं नूनं तत्त्वं प्राप्स्यसि, यथा कटकफलस्पर्शात् जलं विशुद्ध्यति। हे मुनि, मनः यदा ज्ञेयं ज्ञातम्, तदा स्वयमेव परमं पदं प्राप्नोति; एकत्वबोधं प्राप्य, तस्मात् स्थितेः न निवर्तते। ब्रह्मविद् ब्रह्मैव वचसा दृश्यते, यथा स्वप्ने आत्मन्येव दृश्यते; यदिदं, तस्य स्वशब्दार्थेन ज्ञायते—यः यत् जानाति, तं तु जानातु। एतेन न्यायेन, सर्वसृष्टौ, ब्रह्मव्योम्नि सति, "किमेतत्? कस्येतत्?" इति प्रश्नः निरर्थकः। अतः, यथार्थतः, यथाक्रमं, स्वभावतः, अहं सर्वमिदं वक्ष्यामि; बुद्धिमन्तः शृण्वन्तु। यथा स्वप्ने जगत् दृश्यते, तथा चैतन्यं देहमयं जगत् पश्यति; अत्रैव स्वप्न-जगतोः दृष्टान्तौ समाहितौ। मुमुक्षोः आचारवचनभागानन्तरम्, उत्पत्तिप्रकरणं सम्यक् वक्ष्यामि। बन्धनं दृश्यस्य सत्त्वम्; दृश्याभावे बन्धनं नास्ति। दृश्यस्योत्पत्तिः कथं—एतत् क्रमशः शृणु।