यथा तद् अकारणं वस्तु विवेकिना उपमा-युक्तं कारणवत् वस्तुना उपमीयते, तथैव केवलं विषयस्य अंश-साम्यं उपमानेन स्थापितं भवति। बुद्धिहीनः जनः सुखेषु आसक्तः, यथा कूप-स्थः स्थूलः अन्धः मेढकः कूप-रसैः पुष्टः, तद्वत् न स्थातव्यं। युक्त्या दृष्टान्तैः च, यत्नपूर्वकं अनिष्टं परित्याज्यम्; शमवाक्यस्य अर्थं चिन्तयन्, सः साधकः तं अर्थं सम्पादयेत्। शास्त्राध्ययन-शम-सौम्यता-बुद्धि-तद्विद्-संगः च, एतेन अन्तः बाह्यः धर्मार्थः साध्यते। बुद्धिमान् आत्मनि विश्रान्तिं यावत् न प्राप्नोति, तावत् प्रश्नं कुर्यात्; यत्र विनाशातीतं शान्ति-रूपं चतुर्थं पदं गच्छति। यः चतुर्थे विश्रान्तिं प्राप्तवान् संसार-सागरं च पारगतः, गृहस्थः वा त्यागी वा जीवन् वा मृतः वा—तस्य कर्म-अकर्म-शास्त्र-परम्परा-विमर्शः न किञ्चित् प्रयोजनं करोति; यथा मंदार-शिलया न विक्षिप्तः समुद्रः, सः स्वभावे स्थितः। दृष्टान्ततः केवलं एकम् अंश-साम्यं बोधाय ग्राह्यम्; विस्तारतः न विचिन्तनीयम्। युक्त्या यत् ज्ञेयम्, तत् शीघ्रं ग्राह्यम्; प्रश्न-विक्षिप्ताः जनाः तद् न पश्यन्ति, मोहिता एव। यः हृदय-चिदाकाशे अनुभवात्मनि स्थितः, सत्यम्-असत्यम् पृच्छति, सः प्रश्न-पिच्छकः इति कथ्यते। अज्ञानवान् अहंकार-भेद-कल्पनया ज्ञानं कलुषितम् करोति, यथा सर्पः शुद्धं स्थानं मलिनं करोति। यथा सर्व-जलाश्रयः समुद्रः, तथा अत्र, हे राम, केवलं प्रत्यक्षं प्रमाणं—एतद् शृणु। ज्ञानी प्रत्यक्षं सर्वस्य सारं तथा अधिष्ठाता इति जानन्ति; यत् तद् प्रत्यक्षं सम्बन्धि, तद् एव अनुभवः। अत्र प्रत्यक्षानुभवः इति शब्दः प्रत्यक्षस्य यथार्थ-चेतनायाः उपलक्षणम्; सा एव जीवः। सा एव चैतन्यं, पुनः सा एव अहंभावः; यत् तद् चैतन्यात् उत्पन्नं, तद् वस्तु इति गृहीतं। इच्छा-संशय-आदि-माया-रूपैः विविधैः संसारः अभाति, यथा जलं तरङ्ग-आदि-रूपेण दृश्यते। आरम्भे सृष्टेः पूर्वं तद् अकारणम्; सृष्ट्यादौ तद् स्वलीलया प्रकाशते, कारणं भवति—प्रत्यक्षानुभवः अन्तः। जीवस्य कारणत्वं केवलं विचारेण सिद्धं, तद् अपि असत्यम्; तथापि संसार-प्रपञ्चे तद् सत्यम् इव भाति। विचारः स्वस्वरूपं प्रयोजनं च लयं नयन्, शीघ्रं परमं प्रत्यक्षानुभवम् आवहति। विचारः अपि विचारयन् आत्मानं न गच्छति; तत्र, केवलं परमं शून्यं अवशिष्यते। मनसि शान्ते निष्क्रिये, बुद्धि-इन्द्रिय-काय-कर्मणा न किञ्चित् फलम् उत्पाद्यते; अकर्मणा अपि, कर्तृत्वकल्पना न अस्ति। मनसि शान्ते निष्क्रिये, कर्मेन्द्रियाणि किञ्चित् कर्म न कुर्वन्ति; यन्त्राणि अनियतानि इव तिष्ठन्ति। मन-यन्त्रस्य गमनं स्पर्शेन कारणं; यथा काष्ठ-नटस्य गमनं अन्तः सूत्रेण। संसारः रूप-दीप्ति-विचार-वस्तु-आदिभिः पूर्णः, स्पर्शे एव अस्ति; यथा वातः अन्तः कम्पनं धारयति। शुद्धः सर्वगतः स्पर्शः यथारूपं उदेति, शरीर-रूपेण, अन्तः बाह्यं च, सर्वदिशि, काले, देशे च विस्तारयन्। केवलं दृष्टा, यः स्वस्य रूपेण दृश्यस्य प्रपञ्चं धारयति, तत्र यत् रूपम् अभाति, तद् एव तत्र अस्ति। सर्वं तत्र आत्मा, इव इच्छा-स्वरूपं; तत्र शीघ्रं तिष्ठति, तद् एव स्वरूपं प्रकाशयन्। दृष्टा सर्वं इति, दृश्यं अस्ति इव; दृष्टित्वं दृष्टे सति, दृश्यं दृष्टा-अभावे न अस्ति। एवं, सृष्टिः अकारणं अस्ति, ब्रह्मणः कल्पना इव; तस्य कर्ता साक्षात् दृश्यते, अंशाः निर्गुणाः। यः स्व-यत्न-रूपः, दैवकल्पनां दूरं त्यजन्, हे उत्तम, परं पदं केवलं आत्मबलात् अन्तः प्राप्तव्यम्। आचार्य-परम्परा-मतं परीक्षणेन, तेषां मतस्य सत्यता-निर्मलता च, त्वं शुद्धं निराकारं परमं चैतन्यं प्राप्स्यसि। सत्संग-युक्त्या च, बुद्धिः बलात् वर्धते; तदनन्तरं महापुरुषस्य अवस्था, महागुणैः युक्ता। यः यत्र गुणेन प्रकाशते, तत् गुणं तस्मात् शीघ्रं शिष्येत, बुद्धिवृद्धये। एषा आत्ममहिमा शमादिभिः गुणैः शोभिता; किन्तु, हे राम, यथार्थज्ञानं विना, सिद्धिः न लभ्यते। ज्ञानात् शमादयो गुणाः उत्पद्यन्ते, सत्पुरुष-क्रमेण; तेषां अन्तः फलम् प्रशंसनीयम्, यथा वर्षात् नवाङ्कुरः। शमादिभिः गुणैः, परमं ज्ञानं वर्धते, यथा अन्न-यज्ञात् श्रेष्ठं धान्यं। शमादयः ज्ञानात् उत्पद्यन्ते, तथा ज्ञानं शमादिभ्यः; एते परस्परं वर्धन्ति, यथा नदी समुद्रम्। ज्ञानं सत्पुरुष-आचरणात्, ज्ञानात् सत्पथः; एते द्वौ, ज्ञानं च सत्पथः च, सह वृद्धि-क्रमेण वर्धन्ति, एकः तत्र न पर्याप्ति। यथा गीत-सुखं पक्षिणः उत्तोलन-निनादेन, गायकस्य स्वर-संयुतेन, पूर्णम् भवति— एवं। तथा, ज्ञान-सत्संगेन, काम-कर्तृत्व-रहितः जनः, परमं पदं प्राप्नोति।