एकदा महर्षिः भगवतां रहस्यं विवृण्वन् राममिदं कथयामास। दीपप्रभया यदा किञ्चिद् दृश्यते, तदा केवलं प्रकाश एव साधकः भवति, न तु तैलं न वाति न पात्रं प्रत्यक्षदर्शने सहकारिणः भवन्ति। अयं दृष्टान्तः केवलं साम्यांशेन एव विवेच्यः, यथा दीपः प्रकाशेन वस्तूनि प्रकाशयति तथैव। यदा किञ्चिद् अर्थः दृष्टान्तस्यैकदेशेन बोध्यते, तदा तस्यैव अंशस्य ग्रहणं मुख्यार्थस्य बोधाय युक्तम्। यदा जागरूकबुद्धिः उदेति, सा मिथ्याविचारेण, यः प्रत्यक्षानुभवद्विषां कल्पितः, न नाशनीयः। स्त्रीतो वा वेदतो वा यः शब्दः केवलं वादविलासात् उद्भवति, न तु अनुभवान्वेषणात्, सः केवलं वाक्, न तु अस्माकं प्रमाणम्। अतः सखे, अस्माकं निश्चयः सर्वशास्त्रसारसंग्रहेणैव प्रतिष्ठितः। यद् ज्ञानं प्रत्यक्षानुभवेन शास्त्रार्थेन च पुष्टं, तदेव प्रमाणं, अन्यत् तु न प्रमाणम्। दृष्टान्ते गुणविशेषसाम्यं कारणं स्वीक्रियते; यदि सर्वथा साम्यं स्यात्, तदा भेदः कः शिष्यते? दृष्टान्तबोधेन एकात्मवादतत्त्वज्ञानस्य सारबोधेन च, महावाक्यार्थदर्शनात् शान्तिः मोक्षश्च सम्पद्येते। अतः येन केनापि तर्केण, दृष्टान्तेन वा प्रतिदृष्टान्तेन वा, यः शीघ्रं महावाक्यार्थः लभ्यते, तेनैव तृप्तिः। शान्तिः परमं श्रेयः, तत्सम्पादनाय यत्नः कर्तव्यः; यथा भोजनं प्राप्ते, तस्य रचनायाः चिन्ता व्यर्था। यदकारणं तद् विज्ञातुम् इच्छद्भिः कारणवद् दृष्टान्तेन उपमीयते; दृष्टान्तेन केवलं साम्यांशः एव स्थाप्यते। यः विवेकहीनचित्तः, स इह विषयेषु आसक्तः न स्थेयः, यथा कूपान्तर्निविष्टः स्थूलः अन्धमण्डूकः मलिनेन पोषितः। दृष्टान्ततर्काभ्यां यत्नेन अनिष्टं त्यक्त्वा, चिन्तकः शमोपदेशस्यार्थं साधयेत्। शास्त्राध्ययनशमदयानिज्ञानतद्विद्संनिधिप्रयत्नैः अन्तर्बहिरर्थसाधनानि उपार्जनीयानि। यावत् आत्मन्यवस्थानं न सम्पद्यते, तावत् पण्डितः पृच्छेत्; तदा एव नाशातीतशान्तिः, या चतुर्थी स्थिता, सम्पद्यते। चतुर्थावस्थायामवस्थितस्य संसारसागरं तीर्त्वा, स जीवन् वा मृते वा, गृही वा त्यागी वा, तस्य क्रियाया अक्रियाया वा, शास्त्रपरम्पराविप्लवस्य वा, किमपि प्रयोजनं नास्ति; यथा मन्दरगिरिणा अप्यशक्यस्पर्शः सागरः, स एवमवस्थितः। दृष्टान्ते केवलं एकः साम्यांशः ग्राह्यः, न तु सर्वविशेषानां चिन्तनम्। येन केनापि तर्केण शीघ्रं ज्ञेयं गृह्यताम्; ये पृच्छाशङ्कया व्याकुलाः, ते न पश्यन्ति, मोहमेव लभन्ते। यः हृदयाकाशे अनुभवात्मनि स्थित्वापि, किं सत्यम् किं मिथ्येति पृच्छति, सः पृच्छापिच्छकः इति कथ्यते। अज्ञः अहंभावविकल्पकल्पनया अन्तःज्ञानं मलिनयति, यथा सर्पः शुद्धदेशं कलुषयति। यथा सर्वजलाश्रयः सागरः, तथा हे राम, प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणं इति शृणु। पण्डिताः प्रत्यक्षं सर्वस्य मूलं सर्वस्य नियन्तारं विदुः; यत् तत्र स्थापितं, तत् प्रत्यक्षानुभवः इति कथ्यते। इह प्रत्यक्षबोध एव प्रत्यक्षशब्देन निर्दिश्यते, स एव जीवः। स एव चैतन्यं, स एव अहंभावः; यच्च तस्मात् चैतन्यात् उदेति, तत् विषयत्वेन गृहीते। सङ्कल्पसंशयाद्यभिमानेन निर्मितैः नानाविकारैः, अयं विश्वः दृश्यते, यथा जलं तरङ्गादिरूपेण दृश्यते। आदौ सृष्टेः पूर्वं तदकारणमेव; सृष्ट्यादौ स्वलीलया स्फुरन्, कारणत्वेन प्रत्यक्षानुभवः स्वयमेव जायते। अस्य जीवस्य कारणत्वं केवलं विचारेणैव सिध्यति, यद्यपि सः असत्यः; तथापि विश्वप्रपञ्चे सः सत्यमिव दृश्यते। विचारा स्वस्वरूपं प्रयोजनसहितं विलाप्य, शीघ्रं परं प्रत्यक्षस्थितिं साधयति। विचारोऽपि विचारयन् स्वं न प्राप्नोति; तदा केवलं परमं शेषं तिष्ठति। यदा मनः निश्चेष्टं शान्तं च भवति, तदा न बुद्ध्यादिकर्मभिः, न इन्द्रियदेहकर्मभिः, न अकर्मणा, कश्चिद् अपि फलोत्पत्तिः भवति; कर्तृत्वकल्पनाभावात्। यदा मनः निश्चेष्टं शान्तं च, तदा कर्मेन्द्रियाणि किमपि न कुर्वन्ति, यन्त्रवत् अचालितानि तिष्ठन्ति। मनःयन्त्रस्य गमनं स्पर्शात् इति कथ्यते, यथा काष्ठपुत्तलिकायाः गमनं अन्तःसूत्रेण। विश्वं रूपप्रभाध्यानवस्त्वादि सर्वं स्पर्शे स्थितम्, यथा वातान्तर्गतः कम्पः। विशुद्धः सर्वगतः स्पर्शः स्वभावतः उदेति, स शरीरादिरूपेण, बाह्याभ्यन्तररूपेण, सर्वदिक्कालदेशेषु व्याप्य दृश्यते। द्रष्टैव तत्र दृश्यस्य स्वस्वरूपत्वेन स्थित्वा तिष्ठति; यद्रूपं तत्र स्फुरति, तदेव तत्र अस्ति। सर्वं तत्र आत्मैव, यथेष्टसंकल्परूपत्वमिव; शीघ्रं तत्र तिष्ठति, स्फुरति च तद्रूपेण। द्रष्टा सर्वं, तस्मात् दृश्यं सत्तामिव लभते; द्रष्टरि सति द्रष्टृत्वं, दृश्यस्य तु द्रष्टृभावे सत्त्वं नास्ति। एवं सृष्टिरियं निरुपादाना कल्पनैव ब्रह्मणः; तस्य कर्ता प्रत्यक्षः, तस्य अवयवाः निरुपलक्ष्यधर्माः। यः स्वयमेव प्रयत्नरूपः, दैवं दूरं परित्यज्य, स एव परमं पदं स्वशक्त्या एव प्राप्नोति, आर्य।