यत्र ब्रह्मणः तत्त्वस्य बोधाय यः कश्चन दृष्टान्तः अत्र उपदिष्टः, स एव स्वप्नदृष्टे लोकस्य स्वरूपे अवगन्तव्यः। ब्रह्म निःस्वरूपम् अस्ति, तस्मात् तस्य रूपधारणं कथं स्यात्? अतः अज्ञैः कृताः दृष्टान्तस्य उपयोगे विरोधवाक्यानि न ग्राह्यानि। अन्ये विरोधाः, ये प्रमाणविरोधे स्थिताः, स्वप्नसदृशस्य लोकदृष्टान्तस्य विषये न जायन्ते, यतः लोकः स्वप्नवत् एव। वर्तमानस्य, अतीतस्य, भविष्यस्य च अन्वेषणेन ज्ञायते—यथा जाग्रति तथा स्वप्ने अपि, तत्त्वं आद्यन्ते अविच्छिन्नं तिष्ठति। यानि स्वप्नकल्पना-ध्यान-वरदान-शाप-औषधादिभिः इह दृश्यन्ते, तानि एव दृष्टान्तानि; यतः लोकस्य अस्तित्वं तस्मादृशं एव। अन्यैः ग्रन्थैः अपि, ये मोक्षोपायाय रचिताः, एवम् दृष्टान्ताः दृश्यन्ते; सर्वेषु शास्त्रेषु, एष एव उपदेश-ग्रहणस्य विधिः सिद्धः। शास्त्रवचनं यत् लोकः स्वप्नसदृशः इति, शीघ्रं विस्तरेण व्याख्यातव्यम्; वाक् हि क्रमशः प्रवर्तते, सर्वं एकस्मिन क्षणे न शक्ष्यते। यतः लोकः स्वप्न-कल्पना-चित्तनगरादिभिः तुल्यः, त एव अत्र दृष्टान्ताः, अन्ये न। यदा कश्चिद् किमपि अन्येन उपमीयते बोधाय, तयोः कारणसम्बन्धः नास्ति, ततोऽपि पूर्णसाम्यं न शक्यते, दृष्टान्तस्य स्वभावात्। बोधाय, विवेकिनः केवलं अंशसाम्यं स्वीकरोति, न तु पूर्णसाम्यं। दीपस्य प्रकाशेन वस्तु दर्शनं यथा, तत्र केवलं प्रकाशः उपयोगी; तैलम्, वाति, पात्रं च प्रत्यक्षदर्शने न सहायकम्। अंशसाम्येन दृष्टान्तः बोध्यस्य प्रकाशनं करोति, यथा दीपः प्रकाशेन वस्तु प्रकाशयति। यदा दृष्टान्तस्य एकः अंशः बोधाय उपयुज्यते, तमेव अंशं मुख्यवाक्यार्थग्रहणाय स्वीकरोतव्यः। जागरितबुद्धिः मिथ्याविचारानुग्रहात्, ये अप्रत्यक्षानुभवजन्याः, नाशयितुं न युक्ता। स्त्रीवाक्यं वा वेदवाक्यं वा, यदि केवलं शब्दवितण्डा-जन्यं, अनुभवपरिक्षायाः विना, तद् वाक्यं न प्रमाणं, केवलं वादः। अतः, मित्र, सर्वशास्त्रार्थसारसम्बन्धेन अस्माकं निश्चयः सिद्धः; केवलं तद् ज्ञानं, यत् प्रत्यक्षानुभव-शास्त्रसारसम्पन्नं, प्रमाणं, अन्यत् न। विशेषगुणसाम्यं उपमानस्य आधारः; यदि पूर्णसाम्यं स्यात्, तर्हि भेदः कः शेषः? दृष्टान्तबोधेन, आत्मैक्यविषयवाक्यार्थज्ञानस्य सारज्ञानात्, शमः मोक्षः च महान् वाक्यार्थज्ञानात् उत्पद्यते। अतः, येन केनापि उपमेया-प्रतिपमेया-विचारः शीघ्रं वाक्यार्थग्रहणाय उपयुज्यते, तेन पर्याप्तम्। शम एव परमं हितम्; तस्य प्राप्त्यर्थं यत्नः कर्तव्यः। भोजनं प्राप्ते, तस्य पक्वविधे चिन्तायाः किम्? यत् अहेतुकं, तद् हेतुकैः उपमीयते; दृष्टान्तैः केवलं अंशसाम्यं बोध्येन स्थाप्यते। अत्र सुखेषु आसक्तः, विवेकहीनमनाः, कूपस्थं पुष्टं अन्धमण्डूकं इव, तिष्ठेत् न। दृष्टान्त-विचाराभ्याम्, यत् अनिष्टं, तत् परित्यक्तव्यम्; चिन्तकः शमवाक्यार्थं साधयेत्। शास्त्रस्वाध्याय-शम-मैत्री-प्रज्ञा-तद्विद्संगत्यादि साधनैः, आन्तर-बाह्यधर्मसंपत्तिः प्राप्तव्या। ज्ञानी आत्मविश्रान्तिं, अव्ययशान्तिप्राप्तिं, तुरीयस्थितिं, अन्वेषयेत्। तुरीयस्थितिप्राप्तः, संसारसागरात् परं गतः, जीवन् वा अजीवन् वा, गृही वा त्यागी वा—कर्माकर्मयोः, शास्त्रपरम्परायाः च भ्रमः नास्ति; मन्दरगिरिणा न चञ्चलितः समुद्रः इव, स्वभावे तिष्ठति। प्रत्येकदृष्टान्तात् केवलं एकः अंशः ग्राह्यः; विवरणेषु प्रश्नचिन्तया न स्थातव्यम्। येन केनापि विचारः, तेन शीघ्रं बोध्यं ग्राह्यं; प्रश्नचिन्तया व्याकुलाः जनाः एतत् न पश्यन्ति, भ्रमिताः तिष्ठन्ति। यः हृदयगुहायां चैतन्ये, अनुभवात्मनि विश्रान्तः अपि, सत्यम्-असत्यम् विषये पृच्छति, स प्रश्नपिकः इति कथ्यते। अज्ञः, अहंकार-भेदकल्पनया, आन्तरज्ञानं मलिनं करोति, यथा नागः शुद्धं स्थलम् मलिनयति। यथा समुद्रः सर्वजलानां आश्रयः, तथा इह, हे राम, प्रत्यक्षानुभवः एव एकं प्रमाणम्—श्रुणु। ज्ञानी प्रत्यक्षानुभवम् सर्वस्य सारं, नियन्तारं च जानन्ति; यत् तस्मिन् सन्निहितम्, तत् प्रत्यक्षानुभवः इति सत्यम्। अत्र 'प्रत्यक्षानुभवः' इति शब्दः, यथारूपेण प्रत्यक्षस्य जागरूकबोधाय उपयुज्यते; स एव जीवः। स एव चैतन्यम्, पुनः स एव अहंभावः; यत् तस्मात् चैतन्यात् उद्भवति, तत् वस्तु इति गृहीतम्। इच्छाशङ्कादिभिः मायाभिः, अयम् लोकः प्रकटते, यथा जलं तरङ्गादिभिः रूपं धारयति। प्रारम्भे, सृष्टिपूर्वे, अहेतुकम्; सृष्ट्यादौ, स्वलीलया, स्फुरति, कारणं भवति—अन्तः प्रत्यक्षानुभवः। जीवस्य कारणत्वं केवलं अन्वेषणेन स्थापनं, यद्यपि असत्यम्; तथापि, विश्वप्रपञ्चे, सत्यम् इव दृश्यते। अन्वेषणं, स्वस्वरूपं प्रयोजनं च विसर्ज्य, शीघ्रं परं प्रत्यक्षानुभवस्थितिं साधयति। अन्वेषणम् अपि, अन्वेषणं कुर्वन्, स्वं न गच्छति; तदा केवलं परं, निशेषं, शेषति।