यदा किञ्चिदपि कर्म यथाकालं कृतं भवति, तदा तस्य फलम् उपकारकम्; महत् कर्मापि अकाले कृतं निष्फलम् एव भवति। इत्येवं धर्मयुक्तं हितवचनं कृत्वा, महर्षिः विश्रुतः विश्वामित्रः तत्र मौनं प्राप्नोत्। तस्य महात्मनः वचनं श्रुत्वा, वीरः तत्र स्थिरः तस्थौ, यतः तत्र मौनं कर्तव्यम्; युक्तवाक्येन अपि, यत्र अभिलषितं न प्राप्तम्, तत्र न तृप्तिः भवति न तु लोकस्य। विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, नरपतिसिंहः दुःखेन आकुलः क्षणं तु निश्चलः उपविशत्, ततः सः इदं वचनम् उवाच। "एषः पद्मनयनः रामः अपि षोडशवर्षः न प्राप्तः; तं राक्षसैः सह युद्धाय योग्यं न पश्यामि। एषा पूर्णा अक्षौहिणी मम, अहं च तस्य स्वामी; तया परिवृता मांसभक्षकैः सह युद्धं दास्यामि। एते शूराः साहसिकाः सेवकाः शस्त्रविद्यायाम् कुशलाः; अहं च धनुर्धरः, युद्धस्य अग्रे तेषां रक्षकः। एतेन अपि, महेन्द्रसमानान् तव शत्रून् युद्धाय प्रस्तुतः, मत्तदन्तिनां मध्ये सिंहवत्। युवराजः रामः सैन्ये बलाबलम् न जानाति; अन्तःपुरं विना अन्यं युद्धभूमिं न दृष्टवान्। न च परमास्त्रैः समुपेतः, न च युद्धे कुशलः; न च युद्धे योद्धृणां भीषणभ्रुकुटीं जानाति। सः केवलं पुष्पोद्यानानि, नगरवाटिकाः, वनानि च उपभोगं कृतवान्। सः राजकुमारैः सह क्रीडां कुर्वन्, स्वगृहे पुष्पविचित्रे एव रमते। अद्य, ब्रह्मन्, विपरीतभाग्येन, अहं हिमेन आहतः पद्मः इव, पूर्वं हरितः पुष्पितः, अधुना शुष्कः क्लान्तः च। सः न खादति, न गृहे न बाह्ये रमते; हृदयम् आन्तरदुःखेन आक्रान्तम्, मौनं आस्थितः, किमपि न करोति। पत्नीभिः सेवकैः सह, ऋषिस्रेष्ठ, अहं अपि तस्य कारणात् पूर्णतः अशक्तः अभवम्, शरद्रुतस्य मेघस्य इव। एवं मम पुत्रः बालः दुःखेन निर्बलः जातः—कथं तं रात्रिचरैः राक्षसैः सह युद्धाय दास्यामि? मुनिश्रेष्ठ, पुत्रस्नेहः स्त्रीसंगात्, अमृतस्य स्वादात्, राज्यात् अपि अधिकं सुखं ददाति। तृप्ताः अपि जनाः त्रिषु लोकेषु महत्तमं श्रमं न कुर्वन्ति, किं तु पुत्रस्नेहाय न विचिन्तयन्ति। जनाः जीवितम्, धनम्, पत्नीम् अपि त्यजन्ति, ऋषिवर, पुत्रं तु न त्यजन्ति—एषा जीवितानां प्रवृत्तिः। रामः राक्षसैः सह युद्धाय यत्नः, तेषां क्रूरकर्मणां मायायुद्धविशारदां, चिन्तनमपि असह्यम्। रामात् वियुक्तः अहं क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि, जीवनकामः अपि; त्वया रामः न नीयताम्। नवसहस्रवर्षाणि दुःखेन गच्छन्ति, कौशिक, कठिनेन चत्वारः पुत्राः प्राप्ताः। तेषु रामः पद्मनयनः प्रमुखः; तस्य विना अन्ये त्रयः अपि जीवितुं न शक्नुवन्ति। एषः रामः, यं त्वं राक्षसैः सह युद्धाय नेतुम् इच्छसि; यदि पुत्रः नास्ति, शीघ्रं मृत्युसमानः भविष्यामि। एषः मे चत्वारः पुत्रेषु परमः स्नेहः; अतः ज्येष्ठः धर्मशीलः, त्वया रामः न नीयतव्यः। यदि रात्रिचराणां विनाशः इच्छसि, ऋषिवर, तदा चतुर्विधेन सैन्येन सह मया गच्छ। राक्षसाणां बलं किम्? केषां पुत्राः? केषां स्वभावः? कियत् रूपम्? के? तान् स्पष्टं कथय। रामेण वा मम सैन्येन वा मया वा राक्षसाः कथं हन्तव्या, ब्राह्मण, यतः तेषां मायायुद्धम् अस्ति? ऋषिवर, सर्वं कथय—कथं तेषां बलिनां राक्षसाणां युद्धे स्थितुं शक्यं, यतः ते महाबलिनः। श्रूयते राक्षसवीरः रावणः अस्ति, यः वैश्रवणस्य भ्राता, विश्रवसः पुत्रः च। यदि सः दुष्टात्मा तव यज्ञे विघ्नं कुर्यात्, तदा युद्धे तं दुष्टं सहनं न शक्नुमः। यदा कालान्तरं महाबलिनः उत्पद्यन्ते, तदा कालान्तरे नश्यन्ति अपि। अद्य, रावणादीन् शत्रून् प्रति, तेषां पुरतः स्थितुं न शक्नुमः; एषा भाग्यनिर्णयः। अतः धर्मज्ञ, पुत्रे मयि च अनुग्रहं कुरु, यतः त्वमेव अस्माकं देवः। न देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, कपयः, नागाः अपि रावणं युद्धे न शक्नुवन्ति—मानवाः कथं शक्नुवन्ति? सः वीर्यवन्तां, अमृतभक्षिणां बलम् अपि हरति; अतः वरैः अपि युद्धे तं न शक्नुमः। एषः कालः पुनः सत्पुरुषान् निर्बलं कृतवान्; राघवः अपि वृद्ध्याः दुःखितः जातः। अथवा, ब्रह्मन्, मधुपुत्रः लवणः, यः यज्ञघ्नः, देवेषु प्रसिद्धः—तस्य विषये वद, यत्र पुत्रं स्थापयामि। यदि तव इच्छानुसारं न भवेत्, ब्रह्मन्, तदा अहं तव वशे स्थितः; अन्यथा, आत्मनः स्थिरं जयम् न पश्यामि। इत्येवं सौम्यं वचनं उक्त्वा, सः भयेन आकुलः, मुनिनां संशयैः तिर्यग्गतः, महात्मा समुद्रतरङ्गेषु क्षिप्तः इव, निश्चितिं न प्राप्तवान्।