श्रीरामः समये देशे च सुखस्य परीक्षया, यथायोग्यम् सङ्गम्य, एतत्शास्त्रं चान्यदपि विवेचयति। एवं कृत्वा, या विद्या लोकस्य महान् प्रज्ञानं शान्तिं च ददाति, सा लभ्यते; तया पुनः जन्मसंसारदुःखेषु न पतति। ये भूतानि, सुखान्यवाप्य, स्वरसास्वादे निमग्नानि, मातुः सत्त्वसमुद्भूतानि, तानि न हीनत्वेन दृष्टव्यानि। अथ, हे राघव, ज्ञानस्य विस्तारं बुद्धेः सूक्ष्मविभागं च शृणु। शास्त्रं यत् पठ्यते तस्य विस्तारतः अर्थं शृणु, कथं सः परीक्ष्यते, केन व्याख्यानेन सः स्पष्टीक्रियते इति च चिन्तय। येन दृष्टान्तेन अदृष्टस्य अर्थस्य बोधः लभ्यते, स च बोधाय फलदः स्यात्, स एव दृष्टान्तः इति पण्डितैः कथ्यते। दृष्टान्तविना, राम, यथा रात्रौ दीपविना गृहद्रव्याणि न दृश्यन्ते, तथा अदृष्टपूर्वस्य अर्थस्य बोधः न शक्यः। हे काकुत्स्थ, ये दृष्टान्ताः मया त्वं बोध्यसे, ते सर्वे हेतुकाः; यत् प्राप्तव्यम्, तत् कारणेनैव, न तु अकारणेन। दृष्टान्तस्य च दृष्टान्त्यस्य च सम्बन्धः कारणकार्यार्थः, परमब्रह्मणः तु सर्वत्र स्थितत्वात् अपवादः। यदा ब्रह्मणि दृष्टान्तः दीयते, तदा केवलं अंशसाम्यं तत्र स्वीक्रियते। यः कश्चन दृष्टान्तः ब्रह्मसत्यबोधाय दीयते, स स्वप्नदृष्टजगत्सम्बन्धी एव विज्ञेयः। ब्रह्मणः निराकारत्वात्, तस्य रूपं कथं स्यात्? अतः अज्ञैः यः दृष्टान्ते दोषः आरोप्यते, स न ग्राह्यः। अन्ये दोषाः, यथा सिद्धान्तविरोधः, स्वप्नोपमजगदुपमे न सम्भवन्ति, यतः जगत् स्वप्नवत् एव। वर्तमानस्य च, अतीतानागतयोः च परीक्षया, जाग्रति यथा, स्वप्ने अपि, सत्यम् आद्यन्तरहितं दृश्यते। ये पदार्थाः स्वप्नकल्पनाध्यानवरदानुशापौषधादिभिः दृश्यन्ते, ते एव दृष्टान्ताः, यतः जगतः स एव स्वरूपः। अन्ये मोक्षोपायशास्त्रकारैः कृताः ग्रन्थाः अपि एवं दृष्टान्तान् योजयन्ति; सर्वेषु शास्त्रेषु, एष एव उपदेशोपायः प्रतिपाद्यः। शास्त्रस्य यः स्वप्नोपमजगत्सिद्धान्तः, स शीघ्रं व्याख्यायिष्यते; वाक् हि क्रमशः प्रवर्तते, न तु सर्वं एकदा वक्तुं शक्यते। जगतः स्वप्नकल्पमानसपुर्याद्युपमत्वात्, एते एव दृष्टान्ताः, न अन्ये। यदा किञ्चित् अन्येन उपमीयते बोधाय, तदा तयोः कारणकार्यसम्बन्धः नास्ति, पूर्णसाम्यं च न संभवति, दृष्टान्तस्यापि सीमायाः कारणात्। अतः, बोधाय केवलं अंशसाम्यम् एव विवेकिनः स्वीकरोति, न तु पूर्णसाम्यम्। दीपप्रभया यथा वस्तु दृश्यते, तत्र केवलं प्रकाशः उपयुज्यते, तैलवर्तिपात्राणि न; एवं दृष्टान्तस्य केवलं अंशः बोधकः। एकस्मिन् एव दृष्टान्तांशे बोधः जातः चेत्, तमेव मुख्यार्थग्रहणाय स्वीकरोतु। उद्बुद्धबुद्धिः मिथ्याविचारेण न नश्येत्, यः अननुभूतदृष्टिनिषेधकैः कल्पितः अशुद्धः। स्त्रीवेदवाक्यं अपि, यदि केवलं वादात्, न तु अनुभवात्, तद् केवलं भाषणं, न तु प्रमाणम्। अतः, सखे, सर्वशास्त्रसारसङ्ग्रहात् नः निश्चयः; अनुभवसमन्वितशास्त्रार्थपोषितं ज्ञानमेव प्रमाणं, अन्यद् अप्रमाणम्। विशेषगुणसाम्यं दृष्टान्तस्य आधारः; पूर्णसाम्ये, भेदः कः? दृष्टान्तज्ञानात्, आत्मैक्योपदेशसारबोधात्, महावाक्यार्थबोधेन शमः मोक्षश्च स्यात्। अतः, येन केन चिन्तनेन, दृष्टान्तविपरीतदृष्टान्ताभ्यां वा, महावाक्यार्थः शीघ्रं लभ्यते, तदेव पर्याप्तम्। शम एव श्रेष्ठतमः, तस्य प्राप्तये प्रयत्नः कार्यः; यथा भोजनं प्राप्य, तस्य सिद्धिप्रकारे चिन्तायाः किम्? यत् कारणरहितं, तत् कारणवत्सदृशं विवेकिना उपमीयते; दृष्टान्तेन केवलं अंशसाम्यं सिद्ध्यति। अत्र अविवेकिना सुखेषु आसक्तः, कूपपोषितवृद्धान्धमण्डूकवत् न स्यात्। दृष्टान्तयुक्त्या, युक्त्या च, दुःख्यम् उत्सृज्य, शमोपदेशार्थं चिन्तनं कर्तव्यम्। शास्त्रपठनशमदयानविज्ञानसत्सङ्गैः, अन्तर्बहिर्धर्मार्थसाधनं लभ्यते। पण्डितः आत्मन्यवस्थानं यावत् न प्राप्नोति, तावत् पृच्छेत्; तदा नाशरहितां चतुर्थीं शान्तिं प्राप्नोति। यः चतुर्थ्यां स्थित्वा संसारसागरं तीर्त्वा, जीवन्मृतो वा, गार्हस्थ्यत्यागी वा, तस्य कर्माकर्मशास्त्रस्मृतिविकल्पः न; मन्दराचलाद्युदधिवत् सः स्वभावेनैव तिष्ठति। सर्वदृष्टान्तेभ्यः केवलं अंशसाम्यं बोधाय ग्राह्यम्; विस्तारविचारेण न स्थेयम्। येन केन युक्त्या, तद्विज्ञेयं शीघ्रं ग्राह्यम्; संशययुक्तचित्ताः तत्र न पश्यन्ति, भ्रमिताः तिष्ठन्ति। यः हृदयाकाशे आत्मानुभववर्त्मनि स्थितः, सत्त्वमपि, सत्यमसत्यं पृच्छति, स संशयपिच्छिलः इति कथ्यते।