यदा एतत् श्रुतम्, मननम्, अनुभूतम् च भवति, तदा मोक्षस्य प्राप्तये तपः, ध्यानम्, जपः, अन्यानि च साधनानि न प्रयोजनानि। अस्य गूढशास्त्रस्य पुनः पुनः अध्ययनात् च चिन्तनात्, मनःशुद्धिपूर्वकं ज्ञानम् पुरुषे उत्पद्यते। दृढमिदं 'अहं जगत्' इति भावनारूपं—द्रष्टृ-दृश्ययोः भूतम्—स्वयमेव निवर्तते, यथा भूतः सूर्योदयकाले लीयते। 'अहं जगत्' इति भ्रान्तिरपि शान्ता भवति, यथा स्वप्नः स्वप्नत्वे ज्ञाते न हर्षं जनयति। कल्पनायाम् नगरस्थः सुख-दुःखयोः न बाध्यते, तथा जगद्भ्रान्तिः अन्तः ज्ञातायां न विकारं जनयति। चित्रितः सर्पः सर्पत्वे ज्ञाते न भयम् जनयति, एवं दृश्यं जगत् अवगम्य न सुखदुःखं जनयति। विवेकेन चित्रसर्पस्य सर्पभावः नश्यति; तथा ज्ञानेन जगदपि शान्तं भवति। पुष्पपत्रस्पर्शे किञ्चित् विकारः भवेत्, परं परमार्थस्थितौ न विकारः अस्ति। पुष्पपत्रं पीडिते तस्य अङ्गानि चलन्ति; परं अत्र चैतन्यं केवलं शुद्धबुद्धिस्वरूपम्, न शरीराङ्गानि। सुखासीनः यथायोग्यं खादन्, सत्सीलविरुद्धेषु भोगेषु न वर्तते। यथाकालं यथास्थानं सुखं परीक्ष्य, यथायोग्यं संगं कृत्वा, शास्त्रं चान्यं च विवेचयति। तेन महाज्ञानं यः शान्तिं जगति जनयति, तद्वै प्राप्तम्; तेन पुनः जन्ममृत्युचक्रे दुःखं न पतति। ये भोगान् प्राप्त्वा सुखे लीनाः, मातृरसेन निर्मिताः, ते न अधमाः इति ज्ञेयम्। अधुनैव राघव, ज्ञानविस्तारम् बुद्धेः सूक्ष्मविभागं च ते वर्णयामि। शास्त्रं यद् उच्यते तत्त्वेन शृणु; तस्य अर्थः कथं परीक्ष्यते, कस्य व्याख्यानेन स्पष्टः भवति, तद् विचिन्तय। यद् दृष्टान्तेन अदृष्टविषयस्य बोधः लभ्यते, यः बोधसाधकः फलप्रदः, स दृष्टान्तः इति प्राज्ञैः कथ्यते। दृष्टान्तविना, राम, अदृष्टविषयः न ज्ञायते, यथा दीपविना रात्रौ गृहवस्तूनि न दृश्यन्ते। ये सर्वे दृष्टान्ताः, काकुत्स्थ, येन त्वं मया ज्ञाप्यसे, तेषां प्रयोजनं अस्ति; साध्यं सदैव हेतुसंयुक्तं, न हेतुविना। दृष्टान्तस्य दृष्टान्तिनः च सम्बन्धः हेतु-फलरूपः, परमब्रह्मणः तु सर्वत्र विद्यमानस्य अपवादः। ब्रह्मणः दृष्टान्ते यदा उपन्यस्यते, तत्र केवलं साम्यस्य अंशः स्वीकृतः। यः दृष्टान्तः ब्रह्मसत्यबोधाय दीयते, स स्वप्नदृश्यजगत्सम्बन्धः इति बोध्यः। ब्रह्मणः निराकारत्वात्, कथं तस्य आकृतिर्भवेत्? अतः, अज्ञैः यः दृष्टान्तेषु विरोधः उपन्यस्यते, न स्वीकर्यः। अन्यः विरोधः, यः सिद्धान्तविरोधः इति, स्वप्नदृष्टान्ते न जायते, यतः जगत् स्वप्नवत्। वर्तमानस्य, भूतस्य, भविष्यस्य च अनुसन्धानात्, जाग्रत्स्वप्नयोः यथा, तथा सत्यम् आद्यन्ते अविच्छिन्नम्। ये वस्तूनि स्वप्न, कल्पना, ध्यान, वर, शाप, औषधादिभिः इह दृश्यन्ते, त एव दृष्टान्ताः; यतः जगत् तस्यैव स्वरूपम्। अन्यानि मोक्षोपायशास्त्राणि अपि दृष्टान्तैः युक्तानि; परं सर्वेषु शास्त्रेषु, एषा एव विधिः बोधप्रदानस्य। जगत् स्वप्नवत् इति शास्त्रवचनं शीघ्रं वर्णयिष्यामि; वाक् अनुक्रमेण प्रवर्तते, सर्वं एकस्मिन क्षणे न शक्यते। जगत् स्वप्न, कल्पना, मनोनगरादिभिः उपमीयते, त एव दृष्टान्ताः अत्र, अन्ये न। यदा किञ्चित् अन्येन उपमीयते बोधाय, तयोः न कारणसंबन्धः; पूर्णसाम्यं न शक्यते दृष्टान्तस्य स्वभावात्। बोधाय, प्राज्ञैः केवलं अंशसाम्यं स्वीक्रियते, न पूर्णसाम्यम्। दीपप्रकाशेन वस्तु दृश्यते, प्रकाशः एव उपयुक्तः; तैलं, वर्तिः, पात्रं च प्रत्यक्षदर्शनाय न उपयुज्यते। अंशसाम्येन दृष्टान्तः बोधाय उपयुज्यते, यथा दीपः प्रकाशेन वस्तु दर्शयति। यदा दृष्टान्तस्य एकेन अंशेन बोधः जायते, तदंशः एव मुख्यार्थग्रहणाय स्वीकर्यः। जागृतबोधः मिथ्या-युक्त्या न नाशयितव्यः, या अनुभवविरोधिनी, कल्पिताः नास्तिकैः। स्त्रीवाक्यं वा वेदवाक्यं वा, यदि केवलं वादप्रसूतम्, अननुभूतम्, तत् केवलं वचनं, न प्रमाणम्। अतः, मित्र, सर्वशास्त्रसारसम्बद्धेन निश्चयः अस्माकं स्थापितः; अनुभवसम्पुष्टं शास्त्रार्थसमेतं ज्ञानम् एव प्रमाणं, अन्यत् न। विशेषगुणसाम्यं दृष्टान्तस्य आधारः; पूर्णसाम्ये किं भेदः शेषः? दृष्टान्तबोधात्, आत्मैक्यविषयज्ञानात्, महावाक्यार्थबोधेन शमः मोक्षः च उत्पद्यते। अतः, यया युक्त्या, दृष्टान्तेन वा, विप्रतिपत्तिदृष्टान्तेन वा, शीघ्रं महावाक्यार्थः लभ्यते, सा एव पर्याप्ता। शमः परमं श्रेयः; तस्य प्राप्त्यर्थं यत्नः कर्तव्यः। भोजनं प्राप्ते, तस्य निर्माणे किम् चिन्तनम्?