सर्वे प्राणीः, यथा यथार्थमार्गं जानन्ति, तत्र इन्द्रियविषयेषु आसक्त्याः गह्वरं न पतन्ति; को हि ज्ञानी जनः तं गह्वरं अनुयाति? विवेकिनः तु शास्त्रस्य तथा सत्पुरुषाणां आचरणस्य विरोधरहितेषु कर्मसु रमन्ति, यथा कुलीनस्त्री स्वगृहस्य अन्तःपुरे यथायोग्यं सन्तोषं अनुभवति। अनन्तकोटिसु जगत्सु अणुषु, निर्मितिविहीनः मनः प्रत्येकस्य अणौ विविधनिर्माणानि पश्यति। यः पुरुषः मोक्षोपायज्ञानात् अन्तःकरणं शुद्धीकृत्य स्थितः, स भोगराशिना न दुःखी न च कदापि हृष्टः भवति। स प्रत्येकस्य अणुषु निर्माणसमूहान् पतन्तः उत्थन्तः च निर्बाधं पश्यति, यथा जलराशौ तरङ्गाः। उत्पन्ने कर्मणि द्वेषः न करोति, न च नष्टे कर्मणि आकाङ्क्षां; जागरूकः अपि वृक्षवत् कर्तव्ये उदासीनः तिष्ठति। सामान्यः जनः जगति, यथासम्भवम् परिस्थित्याः अनुसारं कर्म करोति, इच्छितं वा अनिच्छितं फलम् प्राप्त्वा अपि अन्तःस्थैर्यं न त्यजति। एतत् शास्त्रं सम्पूर्णं ज्ञात्वा, पठित्वा वा परीक्षित्वा, तद् अनुभवेन एव अवगन्तव्यं; न तु केवलं वाक्यरूपेण, यथा वरः वा शापः। एषा शास्त्रवाणी सुलभा, विविधालङ्कारैः शोभिता, काव्यरसमयी, रम्या, दृष्टान्तैः विवृता च। यः वाक्यार्थं च तत्त्वं च जानाति, स स्वयमेव अत्र अर्थं अवगच्छति; यः तु न जानाति, तेन विद्वद्गुरोः श्रवणं कर्तव्यम्। श्रुत्वा, अवगत्य, अनुभूत्या च, तपः, ध्यानं, जपः, इत्यादीनि मोक्षार्थे न उपयोगी। पुनः पुनः गम्भीरशास्त्रस्य अध्ययन-चिन्तनात्, मनःशुद्धिपूर्वकं ज्ञानम् उत्पद्यते। दृढं 'अहं जगत्' इति भावः—द्रष्टृ-दृश्यरूपभूतभूत—स्वयमेव निर्बाधं शान्तिं याति, यथा भूतः सूर्योदयकाले लयं याति। 'अहं जगत्' इति भ्रान्तिः तु शान्ता भवति, यथा स्वप्नः स्वप्नत्वे ज्ञाते न तु हर्षं जनयति। कल्पनापुरे हर्षदुःखं न बाधते, तथा जगत् भ्रान्तिं अन्तः ज्ञात्वा न बाधते। चित्रसर्पः सर्पत्वे ज्ञाते न भयम् जनयति, तथा दृश्यजगत् ज्ञाते न सुखदुःखं जनयति। विवेकात् चित्रसर्पस्य सर्पभावः नश्यति; एवं जगत् शेषे अपि ज्ञानात् शान्तं भवति। पुष्पपत्रस्य स्पर्शे किंचित् कम्पः भवति, परं परमार्थस्थितौ किञ्चित् कम्पः न अस्ति। पुष्पपत्रम् दब्ध्वा तस्य अङ्गानि चलन्ति; परं अत्र केवलं शुद्धचैतन्यं अनुभूयते, न तु शरीराङ्गानि। सुखासीनः, उचितं खादन्, सन्, सदाचारविरुद्धेषु भोगेषु न तिष्ठति। यथाकालं यथास्थानं सुखं परीक्ष्य, योग्यसङ्गेन, एतद् शास्त्रं तथा अन्यानि विवेकिना ज्ञायन्ते। यत् ज्ञानं महत् बुद्धिं शान्तिं च जगति ददाति, तत् प्राप्त्वा जन्ममरणचक्रे दुःखं पुनः न पतन्ति। ये प्राणीः भोगान् प्राप्त्वा तत्र एव रमन्ति, मातृबीजसम्भूताः च, ते न अधमाः इति ज्ञेयाः। अधुना, राघव, ज्ञानविस्तारं बुद्धेः सूक्ष्मविवेकं च तव कथयामि। शास्त्रं यत् पठ्यते, तस्य अर्थं यथा परीक्ष्यते, यया व्याख्यया स्पष्टीकृतं भवति, तद् विस्तारतः शृणु। यत् दृश्यदृष्टान्तेन अदृष्टवस्तुनि ज्ञानं लभ्यते, यः च ज्ञानसाधनरूपः फलप्रदः, स दृष्टान्तः इति विद्वद्भिः कथ्यते। दृष्टान्तविना, राम, अदृष्टवस्तु न ज्ञायते, यथा दीपविना गृहवस्तु रात्रौ न दृश्यते। ये दृष्टान्ताः, काकुत्स्थ, यैः त्वं मया बोध्यसे, ते सर्वे हेतुपूर्वकाः; साध्यं तु सदा हेतुपूर्वकं, न तु हेतुरहितम्। उपमा-उपमेययोः सम्बन्धः कारणस्य फलस्य च विना न भवति, परं परमब्रह्मणः तु सर्वत्र उपस्थिते तस्य सम्बन्धः नास्ति। ब्रह्मणि दृष्टान्तः यदा दीयते, तत्र केवलं अंशसाम्यं स्वीक्रियते। यः दृष्टान्तः ब्रह्मणः तत्त्वबोधाय दीयते, स स्वप्नदृष्टजगद्विषयः इति ज्ञेयः। ब्रह्मा निराकारः, तस्य रूपं कथं स्यात्? अतः अज्ञैः यः दृष्टान्तविरोधः कथ्यते, तं न मन्येत। अन्यः विरोधः, यः सिद्धान्तविरोधः, जगत्स्वप्नसाम्ये दृष्टान्ते न संभवति, यतः जगत् स्वप्नवत् एव। वर्तमानस्य, अतीतानां, भविष्यतां च विचारात्, यथा जाग्रति, तथा स्वप्ने, सत्यं आरम्भात् अन्तं यावत् अविच्छिन्नं तिष्ठति। यानि वस्तूनि स्वप्नकल्पध्यानवरशापौषधादिभिः दृश्यन्ते, तानि एव दृष्टान्ताः; जगत् तस्यैव स्वरूपम्। अन्ये मोक्षोपायशास्त्रलेखकैः रचितानि ग्रन्थानि अपि दृष्टान्तान् युक्तानि; परं सर्वेषु शास्त्रेषु, एषा एव विधिः ज्ञानप्रदान-ग्रहणाय प्रतिष्ठिता। शास्त्रवचनं—जगत् स्वप्नवत्—शीघ्रं व्याख्यायिष्यते; वाक् तु क्रमशः गच्छति, सर्वं एकस्मिन काले न कथयितुं शक्यते। जगत् स्वप्न-कल्पना-मानसनगरादिसदृशं, एतानि एव दृष्टान्ताः, अन्ये न। यदा किञ्चिद् अन्येन तुल्यते ज्ञानार्थं, तदा तयोः कारणसम्बन्धः नास्ति, पूर्णसाम्यं दृष्टान्ते तु न संभवति। ज्ञानाय, विवेकिनः केवलं अंशसाम्यं स्वीक्रियन्ति, न तु पूर्णसाम्यं। एवं विवेकपूर्वकं शास्त्रार्थं ज्ञात्वा, साधकः शुद्धचित्तः, शान्तः, मुक्तः, जगद्भ्रान्तिं निवार्य, ब्रह्मज्ञानं प्राप्नोति।