यत्र विश्वस्य भीषणाः भयाः ज्ञानीनां हृदयम् अपि उपस्थिताः सन्ति, तत्र तैः न किञ्चित् कम्पनम् अनुभवति, यथा महाशिलः पक्षिभिः न चालयते। तेषां जन्मकर्मणोः उत्पत्तिः, दैवम् पुरुषार्थः च कथम् इति प्रश्नाः, सर्वे संशयाः दिवसेन तमः यथा नश्यन्ति, तथा विवेकप्रकाशेन निवारिताः सन्ति। सर्वेषु वस्तुषु, सर्वथा, यदा ज्ञानदीपः उदयति, तदा आसक्तिः नश्यति, यथा निशा प्रभाते समाप्ता भवति। ततः जिज्ञासोः अन्तः समुद्रस्य गम्भीरता, मेरुशिलस्य स्थैर्यं, चन्द्रस्य शीतलता च उत्पद्यते। यदा संशयाः पूर्णतः शान्ताः सन्ति, तदा जीवन्मुक्तिः तस्य योगिनः अन्तः शनैः स्थिरत्वं प्राप्नोति। तस्य बुद्धिः सर्ववस्तुषु शीतला, निर्मला, परमप्रकाशप्रदा च, यथा पूर्णचन्द्रस्य उज्ज्वलता। हृदयाकाशे विवेकसूर्यः शान्तिप्रकाशेन शुद्धः प्रकाशते, तत्र दुःखबीजानि न उत्पद्यन्ति। तस्य इच्छाः शान्ताः, निर्मलाः, मृद्वाः, स्थिराः, जडाः च सन्ति, यथा शरद्ग्राहाः मेघाः विलीयन्ते। यत् क्रूरं कर्म स्थूलाचारस्य परित्यागाय कारणम् भवति, तत् दिवाकरणं यथा पिशाचानां दुःखमुखानि नाशयति। दुःखानि तस्य मनः धर्माधारे दृढं युक्तं साहसयुतं च न हरन्ति, यथा वाताः अद्भुतलतां न क्षिपन्ति। ज्ञानी न इन्द्रियविषयासक्तेः गर्ते पतति, यः मार्गं जानाति, सः गर्तं कदापि न अनुगच्छेत्। ज्ञानी धर्मशास्त्रानुगुणानि सत्पुरुषाचारान्येव कर्माणि आनन्देन कुर्वन्ति, यथा कुलनारी स्वगृहं यथायोग्यं सुखेन प्राप्नोति। विश्वस्य अनन्तसु अणुषु, सृष्टिहीनं मनः तत्र प्रत्येकस्मिन् विविधसृष्टयः पश्यति। यो मोक्षोपायज्ञानात् अन्तःकरणं शुद्धम् करोति, सः सुखसमूहैः न दुःखी, न च कदापि हृष्टः भवति। सः प्रत्येकस्मिन् अणौ सृष्टिसमूहान् पतन् उत्थानं च जलतरङ्गवत् अनवरोधेन पश्यति। सः उत्पन्नानि कर्माणि न द्वेष्टि, न च क्षीणानि कर्माणि इच्छति; जागृतः अपि वृक्षवत् असक्तः तिष्ठति। साधारणः जनः संसारस्थः परिस्थित्या अनुकूलं कर्म करोति, तत्र इच्छितमवांछितं फलम् लभमानः अपि हृदयेन विजितः एव तिष्ठति। एतत् सर्वं शास्त्रं यः पठति, पश्यति, तस्य साक्षात् अनुभवः कर्तव्यः; न केवलं वाक्यं, न च वरशापवत्। एषा शास्त्रः सुलभः, विविधालङ्कृतः, काव्यरम्यः, रससम्पन्नः, सुन्दरः, दृष्टान्तैः विवृतः च। यः शब्दार्थं च अर्थं च जानाति, सः स्वयमेव एतत् अवगच्छति; यः न जानाति, सः पण्डितात् श्रोतव्यम्। यदा एतत् श्रुतम्, अवगतम्, अनुभूतम् च, तदा तपः, ध्यानम्, जपः, इत्यादयः मोक्षाय न उपयुज्यन्ते। एतत् गम्भीरशास्त्रस्य पुनः-पुनः अध्ययनमननात् ज्ञानम् उत्पद्यते, पूर्वं चित्तशुद्धिः भवति। दृढं 'अहं विश्वः' इति भावः—द्रष्टृदृश्यभूतप्रेतः—स्वयमेव, निर्बाधं, यथा प्रेतः सूर्येण नश्यति, शमं गच्छति। 'अहं विश्वः' इति भ्रान्तिः तिष्ठति, शान्ता भवति, यथा स्वप्नः ज्ञातः न आनन्दं जनयति। यथा कल्पनगर्यां सुखदुःखं न जनं बाधते, तथा विश्वमायायाः अन्तः अवगम्य, न बाधते। यथा चित्रसर्पः सर्पभयं न जनयति, तथा दृश्यं विश्वं ज्ञात्वा, न सुखदुःखं जनयति। अवगमनेन चित्रसर्पस्य सर्पभावः नश्यति; एवं विश्वं तिष्ठति, किन्तु ज्ञानात् शान्तम् भवति। पुष्पपत्रस्य स्पर्शे किञ्चित् कम्पनं भवति, परं परमार्थस्थितौ न कम्पनं अस्ति। पुष्पपत्रस्य दबने अङ्गानि चलन्ति, किन्तु अत्र केवलं चैतन्यज्ञानं, न शरीराङ्गज्ञानम्। सुखेन उपविष्टः, यथायोग्यं खादन्, असत्सम्प्रदायविरोधि भोगेषु न तिष्ठति। यथाकालं यथास्थानं सुखं परीक्ष्य, यथायोग्यं संगं कृत्वा, एतत् शास्त्रं अन्यानि च विवेचनं करोति। यत् ज्ञानं महाविवेकं शान्तिं च विश्वाय ददाति, तेन पुनः जन्मदुःखं न प्राप्नोति। ये जनाः सुखं प्राप्त्वा तत्र तिष्ठन्ति, मातृसारसम्बद्धाः, तान् अधमः न मन्येत। अथ राघव, ज्ञानविस्तारं बुद्धिसूक्ष्मविभागं च ते वर्णयामि। शास्त्रं विस्तारतः शृणु; तस्य अर्थः कथं परीक्षितः, केन विवृतः इति मन्यस्व। यत् दृष्टान्तेन अदृष्टवस्तुनि बोधः लभ्यते, फलं च यत् उपकारकं, तद् दृष्टान्तं पण्डितैः कथ्यते। दृष्टान्तं विना, राम, पूर्वं अदृष्टवस्तु न ज्ञायते, यथा रात्रौ दीपं विना गृहवस्तूनि न दृश्यन्ते। सर्वे दृष्टान्ताः येन, काकुत्स्थ, त्वं मया बोधितः, तेषां प्रयोजनं अस्ति; प्राप्तव्यं सदा कारणेन, न अकारणेन। दृष्टान्तस्य दृष्टान्तस्य च सम्बन्धः कारणकार्येण स्थाप्यते, परमब्रह्मणि तु सर्वत्र स्थिते तस्य अपवादः। यदा ब्रह्मणि दृष्टान्तः दीयते, तत्र केवलं अंशसाम्यम् एव स्वीक्रियते।