यथा दीपप्रज्वलने स्वयमेव प्रकाशः स्फुरति, तथा अस्मिन् विशुद्धे चैतन्ये स्वस्य विवेकः निश्चितं उदेति। श्रुत्या वा स्वबुद्ध्या वा, शनैः शनैः विचारस्य प्रक्रियया, संस्काराः बुद्धौ स्थाप्यन्ते। तत्र प्रथमं, सुभाषिते वाक्ये, मौक्तिकमालायाः सदृशं, शुद्धं गौरवं च उदेति, यत् सभायाः भूषणं भवति। अनन्तरं, महद्गुणयुक्ता परमवैराग्यवृत्तिः जायते, येन नागसमानाः अपि राजानः स्नेहेन आकर्ष्यन्ते। यो जनः अतीतानागतयोः ज्ञाता भवति, स सर्वेषु विषयेषु प्राज्ञः, यथा दीपधारकः रात्रौ वस्तूनि स्पष्टं पश्यति। लोभमोहादिदोषाः शनैः शनैः निवर्तन्ते, यथा शरदृतौ तुषाराः दिशः त्यजन्ति। बुद्धिः केवलं विवेकाभ्यासे एव आश्रिता; तस्य पुनः पुनः अभ्यासं विना कर्म न फलं ददाति। मनः शरत्कालसरोवरसदृशं विशुद्धिं प्राप्नोति, सागर इव तरङ्गशान्त्याः परमशान्तिम् अधिगच्छति। विवेकदीप्त्या सर्वं अन्तरतमः नाश्यते, यथा वज्रपातेन मेघसमूहः विदारितः, तदा भेदज्ञानं स्फुरति। दुःखदैन्यादिदृष्टयः केवलं आभासरूपाः दृश्यन्ते, ताः सारं न स्पृशन्ति, यथा मृद्विषाणाः बाणाः प्राणदेशं न वेदयन्ति। संसारस्य भीषणभीतयः प्राज्ञस्य हृदयं न कम्पयन्ति, अपि च साक्षात्स्थिताः सन्तः, यथा महाशिला पक्षिणां समक्षं न चलति। “कथं जन्मकर्मणोः उत्पत्तिः? किम् दैवं किम् पुरुषार्थः?” इत्यादिप्रश्नाः अपि दिवसा इव तमः नाशयन्ति। सर्वथा सर्वेषु विषयेषु ज्ञानप्रभायां उदितायां, रागः निवर्तते, यथा प्रभाते रात्रिः समाप्ता भवति। सागरवद् गाम्भीर्यम्, मेरुसदृशं स्थैर्यं, शशिनः शीतलता च विचारिणि जायते। स जीवन्मुक्तावस्था तस्मिन् शनैः पच्यते, संशयशान्ते योगिनि प्रतिष्ठां लभते। तस्य बुद्धिः सर्वविषयेषु शीतला, विशुद्धा, परमप्रकाशदायिनी च, पूर्णचन्द्रस्य प्रभेव परमं ज्योतिः प्राप्नोति। हृदयाकाशे यत्र विवेकसूर्यः प्रकाशते, शमप्रभया विशुद्धः, तत्र दुरितबीजानि न उत्पद्यन्ते। कामाः शम्यन्ते, विशुद्धाः भवन्ति, सौम्याः विनीताश्च, स्थिराः जडाश्च, शरद्गणमेघवत् अन्तर्धीयन्ते। यद् क्रूरकर्म, यत् स्थूलाचारस्य परित्यागं जनयति, तत् दिवसस्य आगमनेन पिशाचमुखदुःखस्य नाशवत् भवति। दुःखानि तं मनः न लुण्ठयन्ति, यः धर्ममूलसंश्रितं साहसयुतेन युक्तं च, यथा वाताः अद्भुतलतां न विदारयन्ति। स प्राणी विषयरागस्य गह्वरं न पतति; कः पन्थानं जानन् गह्वरान्वेषणाय धावेत्? प्राज्ञाः तानि कर्माणि रमन्ते, यानि शास्त्रसदाचारयोः न विरुद्धानि, यथा कुलवधूः यथाकालं अन्तःपुरे रमते। असंख्ये लोकेषु परमाणुषु, सृष्टिशून्यचित्तः तेषु प्रत्येकं नानासृष्टयः पश्यति। यः मोक्षोपायबुद्ध्या अन्तःकरणं विशुद्धं कृतवान्, स भोगप्रवाहे न शोचति, न हृष्यति। स प्रत्येकपरमाणौ सृष्टिसमूहान् पतन्तः उत्थायमानांश्च निर्बाधं पश्यति, यथा जलतरङ्गान्। उत्पन्नेषु कर्मसु न द्वेष्टि, न निवृत्तेषु कामयते; जाग्रतः अपि वृक्षवत् कर्तव्ये उदासीनः भवति। लोके साधारणः जनः सन्दर्भानुसारं कर्म करोति, इच्छितानिच्छितफलप्राप्तौ अपि हृदयेन न पराजितः दृश्यते। एतत् सम्पूर्णं शास्त्रं ज्ञात्वा, पठित्वा, परीक्ष्य वा, प्रत्यक्षानुभवः कर्तव्यः; न केवलं वचनेन, वरशापवत्। एतत् शास्त्रं सुलभं, नानाविचित्राभरणैः भूषितं, काव्यमयं, रससम्पन्नं, सुन्दरं, दृष्टान्तैः विवृतं च। यः शब्दार्थयोः तत्त्वं वेत्ति, स स्वयमेव एतद् अवगच्छति; यो न जानाति, स विदुषः आचार्यस्य श्रोतव्यम्। एतत् श्रुत्वा, ज्ञात्वा, अनुभूय च, तपः ध्यानं जपादिकं वा, मोक्षस्य साधनाय नोपयुज्यते। पुनः पुनः अस्य गम्भीरशास्त्रस्य अध्ययनचिन्तनाभ्यां, मनःशुद्धिपूर्वकं ज्ञानं जायते। “अहमेव जगत्” इति दृढा भावना, दृश्यद्रष्टृभूतभूतप्रेतवत्, स्वयमेव निवर्तते, यथा प्रेतः उदयार्के लीयते। “अहमेव जगत्” इति भ्रान्तिः स्थितापि, प्रबुद्धे स्वप्नवत् शम्यति, तदा नानन्दाय भवति। कल्पनानगरे सुखदुःखे यथा न बाधन्ति, एवं जगन्मायायाः तत्त्वं ज्ञात्वा, नान्तरं बाधते। चित्रसर्पः यथा सर्पभयं न जनयति, तथा दृश्यजगद्बोधे, न सुखदुःखे जनयति। विवेकात् चित्रसर्पस्य सर्पत्वं नश्यति; एवं जगदपि स्थितं सति, ज्ञानतः शम्यति। कुसुमपत्रस्पर्शे किञ्चित् कम्पः स्यात्, परं परमार्थस्थितौ न कश्चन विकारः। कुसुमपत्रे पीडिते अङ्गानि चलन्ति; अत्र तु केवलं चिन्मात्रस्य अनुभवः, नाङ्गानां। सुखासीनः, यथोचितं भुञ्जानः, कदाचित् कुपथाचरणविरुद्धेषु भोगेषु न तिष्ठति। एवं, विवेकप्रकाशे जागरिते, शमप्रभया विशुद्धे चित्ते, योगिनः जीवनं शान्तं, विशुद्धं, मोक्षाय प्रतिष्ठितं च भवति।