एषः पुरुषः, शरीरधारणायामपि, देहाभाववत् दृश्यते; संसारस्थानेऽपि, संसारेन स्पृष्टो न भवति। स चैतन्यमयः, शिलाखण्डान्तर्भागवत्, अविचलितः तिष्ठति। तस्य चैतन्यं सूर्यवत् जगति प्रकाशते, तथापि गुहायां तमसि स्थितः इव दृश्यते। परमप्रकाशमयं रूपं तस्य, तथापि अन्धत्वमिव प्राप्तः इव दृश्यते। अस्य लीलाः संसारस्थले संयताः, तृष्णारोगः क्षीणः, अहंकारराक्षसः विनष्टः; स देहवान्, तथापि देहाभाववत् एव। केशाग्रस्य रोमकूपे, अस्य विश्ववैभवः निवसति, यथा महमेरुपुष्पे भ्रमरः वसति। चैतन्यगुहायां, कणकणेषु, अनन्तविश्वानि सृज्यन्ते, दृश्यन्ते च। हे बुधजन! हरीहरपद्मोद्भूतशतजलैः हृदयविस्तारः यदि भवति, तथापि मुक्तस्य विस्तारस्य तुलनां न शक्यते; असत्ये वस्तुनि विस्तारः नास्ति। केवलं शुद्धचैतन्ये, परमविद्या उत्पद्यते, यथा बीजस्य शुभफलम् अवश्यमेव जायते। मानुषकृतं शास्त्रं यदि युक्त्या युक्तं भवेत्, तदा ग्राह्यम्; अन्यथा, ऋषिकृतमपि, युक्तिमात्रनिष्ठेन त्याज्यम्। बालकवाक्यं युक्तिप्रतिष्ठितं यदि भवेत्, तदा ग्राह्यम्; अन्यथा, पद्मजेनोक्तमपि, तृणवत् त्याज्यम्। यो जनः तिक्तकूपात् पिबन् 'एष पितृकूपः' इति वदति, गङ्गायाः प्रवाहं तु त्यजति, तं कथं उपदेशयेत्? दीपप्रकाशः यथा दीपप्रज्वलने उत्पद्यते, तथा शुद्धचैतन्ये स्वविवेकः अवश्यमेव प्रादुर्भवति। श्रुत्वा वा बुद्धिवाक्यान्, स्वविचारात् वा, शनैः शनैः, अन्वेषणेन, संस्काराः बुद्धौ निश्चीयन्ते। पूर्वं, वाक्प्रतापः उत्पद्यते, या मुक्तामालावत् शुद्धा, सभा-मण्डनं भवति। ततः, परमवैराग्यं, महत्त्वगुणयुक्तं, उत्पद्यते; तेन राजानः अपि, सर्पवत् भीषणा, मित्रत्वं यान्ति। यो जनः अतीतानागतज्ञानवान्, सर्वार्थेषु बुद्धिमान् भवति, यथा रात्रौ दीपधारणेन वस्तूनि स्पष्टं पश्यति। लोभमोहादिदोषाः शनैः शनैः क्षीयन्ते, यथा शरद्व्यपोहितमण्डलानि दिशः त्यजन्ति। बुद्धिः केवलं विवेकाभ्यासे आश्रिता; क्रियायाः फलं तस्य तस्य अभ्यासेन एव सिध्यति। मनः शरद्सरोवरेण शुद्धं, शान्त्युत्कर्षेण समुद्रवत् स्थिरं भवति। विवेकप्रकाशेन, तिमिरं विदारितं, यथा वज्रेन मेघसमूहः विदार्यते; स तत्त्वभेदं प्रकाशयति। दुःखदरिद्रदुःखदृष्टयः केवलं आवरणरूपाः; ताः तत्त्वं न स्पृशन्ति, यथा मृगयुद्धे शिथिलबाणः प्राणभागं न व्याप्नोति। संसारभीषाः भीषणाः अपि, विवेकिनः हृदयं न कम्पयन्ति, यथा महाशिला पक्षिभिः न चलति। 'कथं जन्म कर्म च उत्पद्यते? किं दैवम्? किं पुरुषार्थः?'—एते प्रश्नाः, विवेकज्योत्स्नया, दिवसस्य तमः यथा, नश्यन्ति। सर्वथा, सर्ववस्तुषु, ज्ञानप्रभायां उदितायां, रागः निवर्तते, यथा प्रभाते रात्रिः समाप्ता। सागरवत् गम्भीरता, मेरुवत् स्थैर्यं, चन्द्रवत् आन्तरिकशीतलता, अन्वेषके उत्पद्यते। जीवन्मुक्तावस्था तस्य शनैः शनैः विकसितवती, योगिनि सर्वसंशयशान्ते, स्थिरा भवति। तस्य बुद्धिः सर्ववस्तुषु शीतला, शुद्धा, परमप्रकाशप्रदा, पूर्णचन्द्रप्रभावत् परमज्योतिः प्राप्तवती। हृदयाकाशे, यत्र विवेकसूर्यः प्रकाशते, शान्तिप्रभया शुद्धे, दुष्टबीजाः न उत्पद्यन्ति। कामाः निवृत्ताः, शुद्धाः, सौम्याः, विनीताः, अचलाः, जडरूपाः, शरद्वल्कलसमूहवत् नश्यन्ति। यः क्रूरकर्म, स्थूलवृत्तिव्यसनं त्यजति, स दिवसा आगमनेन भूतमुखानां दुःखं नाशयति। दुःखानि तं मनः न हरन्ति, यो धर्माधारायाम् दृढसङ्गः, धैर्ययुक्तः; यथा वाताः अद्भुतलतां न हरन्ति। जीवः विषयासक्तिस्वगर्ते न पतति; पथज्ञः कः तं गर्तं अन्वेषयेत्? बुद्धिमन्तः तानि कर्माणि अनुवर्तन्ति, यानि शास्त्रसदाचारविरोधरहितानि, यथा कुलवधू अन्तःपुरे रमते। विश्वस्य अनन्तकणकणेषु, सृष्टिहीनमनः, प्रत्येकस्मिन् विविधसृष्टयः पश्यति। यो मुक्तिसाधनज्ञानतः अन्तःकरणं शुद्धम्, स भोगवर्षेण न दुःखी, न तुष्टः। स प्रत्येककणकणेषु, सृष्टिसमूहान् पतनारोपणं जलतरङ्गवत् पश्यति। स उत्पन्नकर्माणि न द्वेष्टि, नष्टानि न इच्छति; जाग्रतः अपि, वृक्षवत् उदासीनः। लोकजनः, यथासम्भवम्, कर्माणि कुर्यात्, इच्छितानिच्छितफलप्राप्तौ अपि, हृदयेन विजितः। एतत् शास्त्रं सम्यक् ज्ञात्वा, पठित्वा वा, परीक्षित्वा वा, साक्षात् अनुभवः कर्तव्यः; न केवलं वाच्यं, वरशापवत्। एष शास्त्रं सुलभबोध्यम्, विविधालङ्कृतम्, काव्यम्, रससम्पन्नम्, शोभनम्, दृष्टान्तैः व्याख्यातम्। यः शब्दार्थज्ञानवान्, स स्वयमेव तत्त्वं जानाति; यः न जानाति, स विद्वदाचार्याच् श्रोतव्यं। एवं शुद्धचैतन्ये स्थितस्य जीवन्मुक्तस्य, विवेकप्रकाशस्य, संसारविलक्षणस्य, धर्मनिष्ठस्य, ज्ञानसम्पन्नस्य, शास्त्रार्थज्ञस्य, जीवन्मुक्तावस्था शनैः शनैः विकसितवती, बुद्धिः परमप्रकाशप्रदा, मनः शान्तम्, रागद्वेषः निवृत्तः, दुःखभयः नष्टः, तत्त्वज्ञानं प्रकटितम्, धर्माधारायाम् दृढः, शास्त्रानुकूलकर्मसु रमते, सृष्टिसमूहं प्रत्येककणकणेषु पश्यति, साक्षात् अनुभवः तस्य, शास्त्रस्य सारः, एवं आत्मज्ञानं प्राप्तवती।