एतद् यथार्थं शृणु। यत् तु किञ्चिद् अत्यन्तं समीपवद् दृश्यते, तत् स्वप्नयुद्धरव इव न लभ्यते। यथा शान्तचित्तस्य भीषणो मेघनादः श्रूयते, तथैव तद् अवगन्तुं न शक्यते। कल्पनया निर्मितनगरमिव विस्मृतस्वप्ने, अथवा अप्रसूतपुर्यां महोत्सवोद्यानस्य तमोमयानि शाखाङ्गानि इव, तद् दृश्यते किन्तु न वस्तुतः विद्यते। तद् इव तीव्रकथास्वादो लुप्तवाचः श्रवणमिव, वा चित्रैः रहिते भित्तौ चित्राणि मनसा कल्पितानि इव, केवलं मनसि विद्यते। कल्पानगरस्य शनैः विस्मरणमिव, वा प्रियस्य रूपं यन्न कदापि काले जातम्, तद् इव तस्य स्वरूपम्। यथा वसन्तस्पर्शः भविष्यत्पुष्परूपं रञ्जयति, वा सान्तःसलिलया सरितः लहर्यः अन्तः लीनाः स्युः, तथैव तद् आनन्दरूपम्। षष्ठं मोक्षसंहिताख्यं भागं ततः प्रवक्ष्यते; शेषः पाठः महार्थप्रदः विज्ञेयः। तस्मिन्न् बुद्धौ श्रोता निवसति, यस्य स्वरूपं शान्तिः निर्वाणकल्पना च; यः चेतनाचेतनयोः प्रकाशरूपः, ज्ञानमात्रः, क्लेशरहितः। स सर्ववस्त्वाभासविमुक्तः, परमाकाशकोशात् उदितः, संसारयात्रा समाप्ता, कृतकृत्यत्वेन स्थितः। स आकाशवत्, वज्रस्तम्भ इव, सर्वविस्तारारम्भान् सहते; जगज्जालमखिलं निगिर्य तृप्तः। तस्य मनः स्वभावश्च आकाशवत्, सर्वरूपरहितः; कर्तृत्वादिदशाभ्यः परित्यक्तः। शरीरवान् अपि देहाभाववत्, संसारस्थः अपि संसृतिवर्जितः, चैतन्यमयः, गभीरशिलान्तः इव। तस्य चैतन्यं सूर्यवत्, जगति प्रकाशमानम्, किन्तु गुहान्धकारे इव दृश्यते; परमप्रकाशरूपः अपि, अन्धतम इव प्रतीतिः। जगति तस्य लीला निगूढा, कामतापो शान्तः; अहङ्कारपिशाचो विनष्टः—शरीरवान् अपि शरीररहित इव। तस्य केशाग्रच्छिद्रे कस्यचित् रोमकूपे, अस्य जगद्वैभवम् अधिवसति, यथा महामेरुपुष्पे मधुकरः। चेतन्यकाशगहने, प्रत्यानौ, असंख्यसृष्टिजगत् ध्रियते निरीक्ष्यते च। हे मुनिवर! यदि शतशः जलैः हरिहरपद्मोत्थैः हृदयं विस्तार्यते, तदपि मुक्तस्य विस्तारस्य तुल्यं न स्यात्; असत्ये हि न कश्चित् वास्तविकः विस्तारः। एषा शुद्धविज्ञाने एव परा विद्या समुत्पद्यते, यथा सुप्तबीजाद् उत्तमफलम् अनिवार्यं जायते। शास्त्रं यद्यपि मानुषकृतं स्यात्, युक्तिप्रदं चेत् ग्राह्यम्; अन्यथा, ऋषिप्रणीतमपि, केवलयुक्तिवादिनां परित्याज्यम्। युक्तिसारं वचनं बालकादपि ग्राह्यम्; अन्यत्, पद्मयोनेरपि उक्तं, तृणवत् त्याज्यम्। कः शिक्षयेत् तं आसक्तं, यः कटुककूपात् पिबन् 'एष मे पितुः कूपः' इति वदति, गङ्गां पुरतः वहन्तीं परित्यजन्? दीपप्रदीप्तौ यथा स्वयमेव प्रकाशः जायते, तथा शुद्धविज्ञाने स्वविवेकः नूनं प्रवर्तते। पण्डितवाक्यश्रवणात् वा स्वविवेकात् वा, शनैः अनुसन्धानात् संस्काराः बुद्धौ स्थाप्यन्ते। प्रथमं, अन्तः सुभाषितस्य दृढा प्रवृत्तिः जायते, या मुक्ताफलमालावद् विशुद्धा, सभायाः भूषणं भवति। ततः, परमवैराग्यं जायते, महत्त्वगुणयुक्तं, येन सर्पवत् भीषणा अपि राजानः स्नेहेन आक्रष्टुं शक्यन्ते। यो हि भूतभव्यज्ञः, स सर्वार्थविज्ञः भवति, यथा रात्रौ दीपधारिणः सर्ववस्तूनि स्पष्टं पश्यति। लोभमोहादिदोषाः शनैः निवर्तन्ते, यथा शरदि दिशः तमोमासा अपगच्छन्ति। बुद्धिः केवलं विवेकाभ्यासे निष्ठिता; न कर्मणां फलं विना तदनुष्ठानम्। मनः विशदं भवति, यथा शरदि महाह्रदः, शमं परं गच्छति, यथा शान्ततरङ्गसागरः। अन्तरन्धकारः सर्वः नाश्यते, यथा वज्रपातेन मेघसमूहः, विवेकाग्निना भेदप्रकाशः प्रकाशते। दुःखदरिद्रदैन्यदृष्टयः केवलं आभासमात्रं, ताः सारं न स्पृशन्ति, यथा मृद्विषाणाः बाणाः न मारयन्ति। भीषणा संसारभीतानि न स्पृशन्ति पण्डितस्य हृदयम्, यथा विहङ्गैः महाशिला न चालयते। 'कथं जन्म कर्तव्यम्? किम् दैवं किम् पुरुषार्थः?'—एते सर्वे संशयाः दिवा तम इव नश्यन्ति। सर्वथा सर्वेषु विषयेषु, विवेकप्रकाशे जातमात्रे, आसक्तिः निवर्तते, यथा प्रभाते रात्रिः। सागरगम्भीरता, मेरुस्थैर्यं, चन्द्रशीतलता च, अनुसंधानिनः अन्तः समुपजायन्ते। जीवन्मुक्तावस्था तस्मिन्न् शनैः परिपच्यते, संशयरहितयोगिनि प्रविश्य, प्रतिष्ठां लभते। तस्य बुद्धिः सर्वविषयेषु शीतला, विशुद्धा, परमप्रकाशप्रदा, पूर्णचन्द्रांशुवत् परमज्योतिः प्राप्ता। हृदयाकाशे, यत्र विवेकसूर्यः प्रकाशते, शमप्रभया विशुद्धे, तत्र दैन्यबीजानि न जायन्ते। कामाः शान्ताः, विशुद्धाः, मृदवः, विनीताः, स्थिराः, जडाः, शरद्भ्रमराजालवत् लीयन्ते। यद् क्रूरकर्म येन स्थूलाचारत्यागः सिध्यति, तद् दिवाकाले प्रेतमुखदैन्यनाशनमिव। दुर्गुणाः न तस्य मनः हन्युः, यः धर्ममूलसंलग्नः, धैर्ययुग्यः, यथा वाताः अद्भुतलतां न क्षिपन्ति। एवं, विवेकप्रकाशेण शुद्धचित्तस्य, सर्वदुःखरूपाणि केवलं आभासमात्राणि भवन्ति, स च नित्यम् आत्मन्येव स्थितः, पूर्णः, शान्तः, मुक्तः च।