गृह्यताम्—इदानीं कथाम् एकया प्रवाहमयीया, श्रद्धया च यथाशास्त्रम्, यथाक्रमम् एव। यथा ग्रीष्मे वनं पत्रहीनं पतितं नष्टं च, रसशून्यं दृश्यते, तथा इदं संसाररूपं दुःखनृत्यमिव, स्वान्ते मृत्युं कामयमानं, अश्मन्याः हास्यं शून्यमिव तिष्ठति। यथा तमसि गृहे एकाकिनी नृत्यति, उन्मत्तस्य चेष्टाः दृश्यन्ते, तथा अज्ञानधूमः शान्तः, ज्ञानाकाशः शरदिव निर्मलः। यथा स्तम्भे उत चित्रिते भित्तौ उत मृत्तिकायाः कृतौ, जडं चेतनवत् प्रतीतिम् उपनयति। ततः चतुर्थं स्थैर्यवर्गं रचितम्, त्रिसहस्रश्लोकयुक्तम्, विविधान्यर्थसम्पद्भिः कथाभिश्च पूरितम्। एवं ‘अहं’रूपं जगदुत्पन्नम्, दृश्यदृक्प्रवाहे तस्य परिपाकः अत्र वर्णितः। एषा संसारमाया दशदिक्प्रकाशिनी, विस्तारं प्राप्ता—इति विस्तरेणोक्तम्। अनन्तरं पञ्चमं शमवर्गं, पञ्चसहस्रश्लोकसहितम्, ऋषिप्रवरपरम्परायाः शुद्धं रमणीयं च, उद्घोष्यते। एषा माया उत्पन्ना—‘इदं जगत्, अहम्, त्वम्, सः’ इति; तस्य निवृत्तिः अत्र श्लोकसमूहस्य विवरणे प्रदर्श्यते। यदा शमवर्गः श्रूयते, संसारचक्रं शमं याति; मोहविलयेन एव शेषः केवलं संस्काररेखा दृश्यते। शतांश एव शेषः, शान्तमायारूपेण स्थितः, अन्यस्य कल्पनाचित्ते वर्तते, यथा कल्पितपुर्याः शोभा सती अपि नास्ति। स न लभ्यते, सन्निकृष्टोऽपि, स्वप्नयुद्धध्वनिवत्; यथा शान्तचित्तस्य भयंकरमुष्णनिनादः, न गृह्यते। यथा विस्मृतस्वप्नजनितपुरम्, अथवा नगरारम्यस्य श्यामाङ्गानि, अपि च न निर्मितस्य। यथा प्रबलकथाकथनस्यान्तरधीयमानजिह्वा, अथवा चित्रशून्या भित्तिः, केवलं मनसि कल्पिता। यथा विस्मृतकल्पितपुरम्, अथवा प्रिये रूपस्फुटं या कदापि न जातम्। यथा वसन्तानन्दः भविष्यत्पुष्परूपवर्णनम्, अथवा शान्ततरङ्गा मृदुना नद्याः अन्तः। षष्ठः मोक्षसंख्यातो वर्गः ततः प्रकाश्यते; अवशिष्टशास्त्रं महार्थवद् अवगन्तव्यम्। तस्मिन्न् बुद्धौ श्रोता वर्तते, यस्य स्वभावः शान्तिः निर्वाणकल्पना च; स चेतनाचेतनप्रकाशस्वरूपः, विज्ञानस्वरूपः, क्लेशरहितः। स सर्ववस्तुसत्तामोहात् विमुक्तः, परमाकाशकञ्चुकात् निर्गतः; संसारयात्रा समाप्ता, कृतकृत्यः स्थितः। स आकाशवत्, वज्रस्तम्भः, सर्वविस्तारारम्भान् सहते; जगद्व्यूहं निगील्य तृप्तः। तस्य चित्तम् आकाशतुल्यम्, सर्वरूपशून्यम्; कर्तृत्वादिदशदशां त्यक्तवान्। देहस्थोऽपि, देहवर्जित इव; संसारस्थोऽपि, संसृत्यस्पृष्टः; विज्ञानमयः, स्फटिकगर्भशिलावत्। तस्य विज्ञानं सूर्यवत्, लोके दीप्तिमान्, तथापि गुहान्धकारे स्थित इव; रूपं परमप्रकाशमपि, अन्धताम् इव प्राप्तः। तस्य लीलाः लोके निगृहीताः, कामतापः क्षीणः; अहंकारराक्षसः नष्टः—देहवानपि, देहहीन इव। केषुचित् केशाग्ररोमे अस्य लोकेश्वर्या वर्तते, यथा महमेरुपुष्पे भृङ्गः। विज्ञानाकाशगुहायाम्, प्रतेकाणौ, अनन्तसृष्टिलोकाः धार्यन्ते, दृश्यन्ते च। हे विवेकिन्, यदि हरिहरपद्मोद्भूतशताम्भसा हृदयम् अपि विस्तारितं स्यात्, मुक्तस्य विस्तारस्य तुल्यं न; असत्ये हि न कश्चन विस्तारः। एतेषु शुद्धबोधमात्रे एव परमज्ञानं जायते, यथा सुपुष्पितबीजस्य शुभफलम्। मानवेन कृतमपि शास्त्रं युक्तियुक्तं स्वीकार्यं, अन्यथा, मुनेरपि, केवलयुक्तिनिष्ठेन परित्याज्यम्। युक्तिसंवलितं वाक्यं बालकादपि ग्राह्यम्, अन्यत्, पद्मयोनिना उक्तमपि, तृणवत् त्याज्यम्। कः शिक्षयेत् तं रागयुक्तं, यः तिक्तकूपम् 'मम पितुः कूपः' इति पिबति, पुरतः वहतीं गङ्गां परिहृत्य? दीपप्रज्वलने यथा प्रकाशः अनिवार्यः, तथा शुद्धबोधे स्वविवेकः नूनं उदेति। सद्वाक्यश्रवणेन वा, स्वबुद्ध्या वा, शनैः अनुसन्धानतः, संस्काराः बुद्धौ प्रतिष्ठन्ते। प्रथमं अन्तः सुसंस्कृतवाक्यशक्ति: जायते, मुक्तामालावत् शुद्धा, या सभायाः भूषणं भवति। ततः परमवैराग्यं उदेति, महत्त्वगुणयुक्तं, येन नागोपमाः अपि भूपालाः मैत्र्यां नीयन्ते। योऽतीतानागतज्ञः, स सर्वार्थविज्ञः, यथा रात्रौ दीपधरः वस्तूनि स्पष्टं पश्यति। लोभमोहादिदोषाः शनैः क्षीयन्ते, यथा शरदृतौ तिमिरमण्डलानि दिशः त्यजन्ति। बुद्धिः केवलं विवेकाभ्यासे अधीनाः; न कर्मफलदायि, स्वाभ्यासवर्जिते। मनः शरद्भृहत्सरोवरवत् विशदं, शान्ततरङ्गसमुद्रवत् परमशमं याति। अन्तरतमः सर्वं नश्यति, यथा वज्रपातेन मेघपुञ्जः, विवेकदीप्त्या भेदप्रकाशः जायते। दुःखदैन्यादिदृष्टयः केवलं आभासरूपाः, न गाढं व्याप्नुवन्ति, यथा मृद्विषाणाः बाणाः न प्राणिनं विदारयन्ति। एवं शास्त्रस्य प्रवाहेण, विवेकप्रकाशेन, मोहमायाविनाशेन च, आत्मबोधः, विशुद्धज्ञानं, चिरशान्तिः च साध्यते।