इदं विश्वस्य महत्त्वं यथा दृश्यं च दर्शकं च, अहं-त्वं च त्वं-त्वं च, अनुत्पन्नमिवोत्पन्नमिव च, यथा यथं वर्ण्यते, तथा आसीत्। यदा श्रोतृणां मनसि एषा वार्ता श्रूयते, तदा तस्मिन्नेव श्रोतृमात्रे सर्वं विश्वं सविशेषं, अहं-त्वं त्वं-त्वं च, लोकाः, आकाशः, पर्वताः च, तद्व्याप्तं प्रत्यक्षं भवति। सर्वं रूपग्राहात् मुक्तं, निर्भेदं, पर्वतरहितं, पृथ्वी-आदि तत्त्व-शून्यं, कल्पितनगरस्य सदृशं, तत्र दृश्यते। स्वप्नदृष्टवस्तुवत्, मनो-राज्यवत्, गन्धर्वनगरस्य सदृशं, सारहीनानुभवमिव, सर्वं व्याप्य अस्ति। द्विचन्द्रमायावद्विवर्तितं, मरुस्थलस्य मरीचिकाजलवत्, नौका वा वातेन चलितपर्वतवत्, सत्यप्राप्तिहीनं दृश्यते। मनःक्लेशस्य भूतप्रायं, बीजहीनं अपि दीप्तिमान्, कथा-अर्थ-तेजस्सदृशं, आकाशे मुक्ताफलमालावत्, दृश्यते। यथा सुवर्णं भूषणरूपं धारयति, यथा जलं तरङ्गरूपं, यथा नीलं आकाशे, तथैव एषा अप्रमेया उत्पन्ना। वर्णरहित-प्राचीरवत्, दृष्टिसुखदं, स्वप्न-प्रतिमा वा आकाश-प्रतिमा, निस्क्रियं दीप्तिमद् दीर्घकालं तिष्ठति। चित्रिताग्निरूपं यथा अग्निरूपं धारयति न तु अग्निः, तथा 'विश्व' शब्दः रूप-ध्वन्यर्थं वहति, यद्यपि तत्त्वतः असत्यं। तरङ्गमालायुक्तपद्मगुच्छवत्, चक्र-चूर्ण-राशिवत्, अपस्मार-समूहवत्, त्वरितं उत्पन्नं दृश्यते। ग्रीष्म-वृक्षवत्, पत्रहीनं, पतितं, रसहीनं, मृत्युनृत्यवत्, अन्ते उत्सुकं, शिलास्त्री-हास्यवत्, रिक्तं शून्यं च। अन्धकारगृह-एकनृत्यवत्, उन्मत्तकृत्यवत्, अज्ञान-प्रभासं, शान्तं, ज्ञान-आकाश-शरद्वत्, निर्मलं। स्तम्भे उत्कीर्णं वा, चित्रित-भित्तौ वा, मृद्-निर्मितं, जडं चेतनवत् दृश्यते। ततः चतुर्थः स्थैर्यवर्गः रचितः, त्रिसहस्रश्लोकयुक्तः, व्याख्यान-कथासम्पूर्णः। अहं-रूपं विश्वं यथा उत्पन्नं, दर्शक-दृश्य-क्रमेण तस्य परिपाकः अत्र वर्ण्यते। दशदिक्-व्याप्तं विश्व-मोहः, तथा विस्तारितः, विस्तृत्या अत्र वर्णितः। ततः पञ्चमः शमवर्गः, पञ्चसहस्रश्लोकयुक्तः, ऋषिवंशेषु शुद्धः सुन्दरः च कथ्यते। एषा मोहः उत्पन्नः—'एतद् विश्वं, अहं, त्वं, सः'—तस्य निरोधः अत्र श्लोकसङ्ग्रहे स्पष्टः। यदा शान्तिवर्गः श्रूयते, संसारचक्रं उपशमं गच्छति; मोह-लयेन, केवलं ज्ञान-अंशः शेषः स्पष्टः। शेषं शतांशमात्रं, शान्त-मायारूपं, अन्यस्य कल्पनायां स्थितं, अप्रसूतनगर-तेजस्सदृशं। प्राप्तिहीनं, समीपमिव, स्वप्न-युद्ध-निनादवत्; शान्तचित्तस्य गर्जनवत्, अग्राह्यं। विस्मृतस्वप्न-कल्पितनगरवत्, अप्रसूतनगर-उत्सव-तमो-अङ्गवत्। तीव्रकथानुभववत्, लुप्तजिह्वया कथितं, चित्रहीन-चित्रित-भित्तिवत्, केवलं मनसि स्थितम्। कल्पितनगर-स्मृतिहीनवत्, अप्रसूत-प्रिय-रूपवत्, स्पष्टं। वसन्त-सुखवत्, भावि-पुष्प-रूप-रञ्जनवत्, शान्त-नदी-तरङ्ग-संयुक्तवत्। ततः 'मोक्ष' नाम षष्ठः वर्गः प्रस्तुतः; शेषग्रन्थः महार्थप्रदः विज्ञेयः। तत्र बुद्धौ श्रोता स्थितः, शान्तस्वरूपः, निर्वाण-कल्पना-संयुक्तः, चेतन-जड-दीप्ति-स्वरूपः, ज्ञानरूपः, दुःखरहितः। सर्ववस्तु-मोहात् मुक्तः, परम-आकाश-कञ्चुकात् निष्क्रान्तः, संसार-यात्रा-निरोधः, कृतकृत्यः स्थितः। आकाशवत्, वज्र-स्तम्भवत्, सर्व-विस्तार-आरम्भ-सहनः, सम्पूर्णं विश्व-जालं निगलितं, तृप्तः। मनः-प्रवृत्तिः पूर्णं आकाशवत्, सर्वरूप-रहितः, दश-कर्तृत्व-कार्य-कारण-आदि त्यक्तः। देहवानपि देहरहितः, संसारस्थः अपि संसारे अप्रसक्तः, चैतन्यरूपः, दृढशिलान्तरवत्। सूर्यवत् चित्तं, विश्वे दीप्तिमान्, गुहायां तमसि स्थितमिव; परम-दीप्तिरूपः, अन्धत्वं प्राप्तमिव। विश्वे क्रीडा नियमिता, काम-ज्वरः शान्तः, अहंकार-राक्षसः नष्टः—देहवान् अपि देहरहितः। केशाग्र-रोमकूपे, विश्व-श्रीः स्थितः, मेरु-पुष्पे मधुकरीव। चैतन्य-आकाश-गुहायां, प्रत्येकाणवः, असंख्य-विश्व-सृष्टयः धार्यन्ते, निरीक्ष्यन्ते च। हे विद्वन्, हरि-हर-पद्म-जलैः शतशः हृदय-विस्तारः अपि मुक्तस्य विस्तारस्य तुल्यं न; असत्ये वस्तुतः विस्तारः नास्ति। शुद्ध-चैतन्ये एव परम-ज्ञानं उत्पन्नं, यथा सुप्तबीजाद् उत्तमफलम्। मनुष्या रचितं शास्त्रं युक्तिमत् यदि, ग्राह्यम्; अन्यथा, ऋषि-रचितमपि, केवल-युक्ति-निष्ठेन त्याज्यम्। युक्तिसंयुक्तं वचनं बालादपि ग्राह्यम्; अन्यत्, पद्मजेनोक्तमपि, तृणवत् त्याज्यम्। यः तु कुपित-कूपं पिबन्ति, 'एषः पितृकूपः' इति, गङ्गां पुरतः त्यजन्ति, तं को बोधयेत्?