एकदा, मनःप्रसन्नस्य पुरुषस्यैकस्य सद्गुणस्य परिपाकसमये, तेन सह बलम् उदेति, ततः सर्वदोषाः शीघ्रं नश्यन्ति। यदा पुनः पुण्यस्य वृद्धिः स्यात्, तदा पुण्यैः दोषनाशकाः गुणाः सम्पद्यन्ते; दोषवृद्धौ तु, दोषैः पुण्यनाशकाः दोषाः एव प्रवर्धन्ते। एवं मनसोऽस्य महावने त्वरितवासनानदी वहति, शुभाशुभयोः महती पारे, सदा जीवांश्च वाहयन्ती। यत्र यत्र चेष्टया स्वयमेव एषा नदी प्रेर्यते, तत्र तत्र सा तेनैव तीरे स्रवति; अतः यथेष्टं स्वकर्म कुर्यात्। मानवचेष्टया शनैः शनैः तां मनोनदीम् शुभे तीरं प्रति नयेत्; आत्मनः महान् प्रवाहः स्वभावस्य स्थाप्यः, तदा किंचित् अपि विघ्नः न स्यात्। एतेषां विचार्य, विवेकिनं त्वां राघव, यः विवेकं प्राप्तवान्, स एव ज्ञानोपदेशान् श्रोतुम् अर्हति, यथा नृपः नीतिशास्त्राणि श्रोतुम् अर्हति। त्वं शुद्धः, मलरहितः, चित्स्वभावज्ञानविस्तृतः, तमोऽरहितः, योगार्हः, शरदिन्दुवत् व्योम्नि प्रकाशमानः। एषा अखण्डा गुणसम्पद् त्वयि वर्तते; तस्मात् मम वाक्यानि शृणु, यानि मनोमोहविनाशकानि सन्ति। यस्य पुण्यवृक्षः फलेन नम्रः तिष्ठति, तस्य एष श्रवणचेष्टा आत्ममोक्षाय जायते। एते उत्तमानि, विशुद्धानि, परमप्रबोधकराणि वचनानि, श्रीपात्राणि भवन्ति; केवलं पात्राः एव तेषां लाभिनः, न तु नीचाः। एष शास्त्रं मोक्षसाधनाख्यम्, सारभूतं मन्यते; द्वात्रिंशत्सहस्रश्लोकाः निर्वाणदायकाः प्रसिद्धाः। यथा नित्यप्रदीप्तदीपात् तेजः सर्वत्र प्रसारितम्, तथा इच्छारहितेऽपि अस्मात् मोक्षः जायते। स्वयमेव ज्ञात्वा वा, श्रुत्वा वा, एतत् मोहशान्त्यै सुखदं भवति; यदा पण्डितैः वर्ण्यते, तदा तत् अमृतधारावत् साक्षात् अनुभव्यम्। यथा रज्जौ सर्पभ्रमो दर्शनात् नश्यति, एवं एतत् ज्ञात्वा संसारदुःखितः शान्तिम् आप्नोति। अत्र षड्विधा विभागाः सन्ति, यत्र प्रत्येकम् युक्तिप्रतिष्ठितानि वाक्यानि, पृथक् रचितानि, दृष्टान्तयुक्तानि, अर्थपूर्णानि च। प्रथमं विभागः वैराग्याख्यः; येन, मरुभूमौ वृक्षस्य सिञ्चनवत्, वैराग्यं वर्ध्यते। अस्य सहस्रश्लोकानां विभागस्य हृदि चिन्तनात्, निर्मलप्रभा जायते, यथा रत्नं मार्जनेन दीप्तिम् आप्नोति। ततः ‘मुमुक्षुवृत्तिविचारः’ नाम विभागः, सहस्रश्लोकैः अर्थयुक्तैः शोभितः। अत्र मुमुक्षूणां स्वभावः वर्ण्यते, येन ज्ञायते, कः स्वभावेन मोक्षयोग्यः। ततः ‘उत्पत्तिविचारः’ नाम विभागः, दृष्टान्तकथाभिर् पूर्णः; पञ्चसहस्रश्लोकसम्पन्नः, ज्ञानविज्ञानोपदेशकः। अत्र लोकरूपस्य द्रष्टृदृश्यत्वेन, अहम्-त्वम्-भावेन, अनुत्पन्नवत्, उत्पन्नवत् च महिमा वर्ण्यते। एतत् श्रुत्वा, श्रोतुः अन्तःसर्वं जगत्, सह अहम्-त्वम्-भावेन, लोकैः, आकाशेन, पर्वतैः च, सम्यक् ज्ञायते। देहरूपग्रहणरहितम्, विवररहितम्, पर्वतरहितम्, पृथिव्यादितत्त्ववर्जितम्, कल्पनया निर्मितनगरवत् दृश्यते। स्वप्नदृष्टवत्, मनःराज्यवत्, गन्धर्वनगरसदृशम्, शून्यरसानुभववत्, विस्तारं लभते। द्विचन्द्रमायावद्, मरीचिकाजलवत्, नावया वा वाय्या च चलितपर्वतवत्, वस्तुतः असिद्धम्। मोहभूतवत्, बीजरहितेऽपि दीप्तिमत्, आख्यानार्थतेजस्सदृशम्, गगनमौक्तिकमालावत्। यथा हेम्नः आभूषणरूपग्रहणम्, यथा जलस्य तरङ्गरूपता, यथा व्योम्नः नीलत्वम्, तथा एषा असत्यरूपेण जायते। रङ्गरहितः प्राचीर्भूतः, दृष्ट्यनन्ददायकः; स्वप्नचित्रवत्, व्योम्नि वा प्रतिबिम्बवत्, निष्क्रियः, चिरकालदीप्तिमान्। चित्रिताग्निवत्, यः अग्निरूपं धारयति न तु अग्निः; एवं ‘जगत्’ इति शब्दः, रूपशब्दयोः अर्थं वहति, स्वभावेन असत्यः। तरङ्गमालाकदम्बवत्, चक्रपेषितधूलिपुञ्जवत्, आकस्मिकदुषितसमूहवत्, एष उत्पद्यते। ग्रीष्मवनवत्, पत्ररहितम्, पतितम्, नष्टम्, रसवर्जितम्; मृत्युनृत्यवत्, अन्ते स्पृहयन्; शिलायाः हासवत्, रिक्तम्। अन्धगृहैकनृत्यवत्, उन्मत्तस्य हस्तचेष्टावत्; अज्ञानमण्डलशान्तिः, ज्ञानाकाशः शरदिव निर्मलः। स्तम्भे लिखितवत्, भूषितपटे चित्रितवत्, मृद्भाण्डरूपवत्, जडम् अपि चेतनवत् दृश्यते। ततः चतुर्थः विभागः, ‘स्थितिप्रकरणम्’ नाम, रचितः; तत्र त्रिसहस्रश्लोकाः, विवरणकथाभिः पूर्णाः। एवं ‘अहं’-रूपेण जगत् प्रवर्तितम्; तत्र द्रष्टृदृश्यानुक्रमेण तस्य परिपाकः वर्ण्यते। एषा संसारमाया, दशदिक्प्रकाशिनी, एवं वृद्धिं गता; अत्र विस्तरेणोक्तम्। पञ्चमः ‘शमप्रकरणम्’ नाम विभागः, पञ्चसहस्रश्लोकसम्पन्नः, ऋषिकुलशुद्धशोभितः, उद्घोष्यते। एषा मोहजाः भावना—‘एतद् जगत्, अहम्, त्वम्, सः’—इति; तस्य निवृत्तिः अत्र श्लोकसमूहैः प्रतिपाद्यते। यदा शमप्रकरणं श्रूयते, तदा संसारचक्रं शम्यति; मोहक्षयात् केवलं अवशिष्टं स्पष्टीभवति। शतांश एव अवशिष्टः, शमितमायारूपः; स परकल्पितचित्ते वर्तते, यथा कल्पितनगरस्य महिमा।