रामस्य विवेकसम्पन्नस्य चित्ते, एतानि चत्वारि साधनानि—सत्सङ्गः, तुष्टिः, विचारा, शमश्च—यदा किञ्चिदपि सम्यगभ्यासेन शुद्धबुद्धेः प्रादुर्भावमावहति, तदा सर्वाण्यपि तानि पण्डितैः साधितानीति कथ्यन्ते। एकमेवापि तेषां मूलरूपेण सर्वेषां कारणं भवति; अतः पूर्णसिद्धये किमपि एकं यत्नेन समाश्रयेत। सत्सङ्गः, तुष्टिः, विचारा, शमश्च—एतानि यदा मनसि स्वच्छे स्वयमेव, न तु यत्नेन, जायन्ते, तदा तानि समुद्रं प्रति प्रवहन्ति नद्यः इव स्वाभाविकं सम्पद्यन्ते। सत्सङ्गे रतस्य पुरुषस्य विचारा, तुष्टिः, शमश्च समृद्धिं यान्ति कल्पवृक्षच्छायायां धनसमृद्धिरिव। तुष्टिसम्पन्नस्य च पुरुषस्य विचारा, शमः, सत्सङ्गश्च पूर्णचन्द्रस्य सौन्दर्यादिगुणवत् प्रादुर्भवन्ति। विचारे रतस्य च पुरुषस्य सत्सङ्गः, तुष्टिः, शमश्च बुद्धिमताम् मन्त्रिणा नृपस्य जयश्रीरिव सम्पद्यन्ते। अतः हे रघुनन्दन, मनः सदा प्रयत्नेन जयित्वा, एतेषां किमपि एकं गुणं दृढेन अभ्यासेन संवर्धय। परमप्रयत्नमाश्रित्य, मनोमत्तदन्तिनं निगृह्य, एकस्यापि गुणस्य प्राप्तेः पूर्वं परमसिद्धिः न सिध्यति। दृढेन प्रयत्नेन, हे राम, दन्तैर्दन्तान् पीडयित्वा, गुणलाभे मनः स्थिरं कुरु। त्वं देवो वा यक्षो मानुषो वा वृक्षो वा, नान्यः उपायः अत्र अस्ति, हे महाबाहो। एकस्यापि गुणस्य परिपाके, बलसमुच्चये च, विशुद्धचित्तस्य सर्वदोषाः शीघ्रं विनश्यन्ति। गुणस्य वृद्धौ दोषनाशाय गुणाः वर्धन्ते; दोषवृद्धौ तु दोषाः गुणनाशाय वर्धन्ते। अस्मिन्मनसः विशालवने, संस्काराणां शीघ्रनदी प्रवहति, शुभाशुभयोः तटयोः सह, सदा प्राणिनां वाहिका। स्वयमेव प्रयत्नेन, यत्र यत्र एषा नदी प्रेर्यते, तत्र तत्र तटे प्रवहति; इच्छया तदनुसारं आचरेत्। मानवप्रयत्नेन शनैः शनैः मनोनदीं शुभतटे प्रेरयित्वा, स्वस्य प्रवृत्तिं महतीं स्थापयेत्; तदा किंचित् अपि विघ्नं न भविष्यति। एवं विवेकसम्पन्नः त्वं राघवः, यथार्हः राज्यनयशास्त्रस्य, तथा एषां ज्ञानोपदेशानां श्रोतुमर्हसि। विशुद्धः, मलरहितः, चैतन्यज्ञानविशालः, मूढतारहितः, योगाय योग्यः, शरदिन्दुवत् व्योम्नि स्थितः। त्वयि एषा अविच्छिन्नगुणसम्पदा विद्यते; अतः शृणु तानि वचनानि, ये मनोमोहं नाशयन्ति, यानि अहं वक्तुमिच्छामि। यस्य पुण्यवृक्षः फलभारनमितः, तस्य एषं श्रोतुमुद्यमः आत्ममोक्षाय जायते। आर्याणां विशुद्धानि, उत्तमबोधकराणि वचनानि, श्रीसंपदां पात्राणि भवन्ति; न तु अधमाः तेषां पात्रत्वं यान्ति। एषा शास्त्राख्या मोक्षसाधना, साररूपेण प्रतिष्ठिता; द्वात्रिंशत्सहस्रश्लोकाः इह निर्वाणदायिनः कथ्यन्ते। यथा दीपस्य अनिद्रज्वलनात् प्रकाशः सर्वत्र प्रसारितः, तथा इच्छारहितस्यापि अस्य श्रवणेन मोक्षः जायते। स्वयमेव ज्ञात्वा वा, श्रोतुं वा, मोहशान्त्या सुखं ददाति; पण्डितवाक्यैः वर्ण्यमानः, अमृतधारावत् साक्षात् फलदः। यथा रज्जौ सर्पभ्रमः तद्रूपावलोकने नश्यति, तथा एतत्प्रत्ययेन संसारदुःखितः शान्तिमवाप्नोति। अत्र षट्काण्डानि सन्ति, युक्तियुक्तवाक्यसम्बद्धानि, पृथक् सन्निवेशितानि, दृष्टान्तोपदेशयुक्तानि च। प्रथमं काण्डं ‘वैराग्य’ इति कथ्यते; येन मरुभूमौ वृक्षस्य जलसिचनवत् वैराग्यं वर्धते। अस्य सहस्रश्लोकानां काण्डस्य हृदि चिन्तनात्, मणेश्छादनवत् विशुद्धप्रकाशः जायते। अनन्तरं ‘मुमुक्षुव्यवहार’ नाम काण्डं, सहस्रश्लोकैः, अर्थवाक्यैः शोभितम्। अत्र मुमुक्षूणां स्वभावः वर्ण्यते, येन ज्ञायेत्—कः मोक्षाय योग्यः इति। ततो ‘उत्पत्तिकाण्ड’ नाम, दृष्टान्तकथाभिः पूर्णं, पञ्चसहस्रश्लोकात्मकं, ज्ञानबोधाय शिक्षयति। अत्र लोकरूपस्य ‘द्रष्टा-दृश्य’—‘अहं-त्वम्’—इत्यादेः महिमा वर्ण्यते, नोत्पन्नवत् अपि उत्पन्नवत् इव। एतत् शृण्वतः श्रोतुः अन्तः सर्वं विश्वं, ‘अहं-त्वम्’ सह, लोकैः, व्योम्ना, पर्वतैः च, सर्वथा गम्यते। देहग्रहणरहितं, छिद्ररहितं, पर्वतरहितं; पृथिव्याद्यशून्यं, कल्पनगरवत्। स्वप्नदृष्टस्य इव, मानसराज्यवत्, गन्धर्वनगरसदृशं, शून्यवस्तुविदं। द्विचन्द्रमायावत्, मरुभूमौ मरीचिकाजलवत्, नावया वा वाय्या च चलितपर्वतवत्, असत्सिद्धिहीनम्। भ्रमरूपप्रेतवत्, बीजरहितं दीप्तिमन्तं, आख्यानार्थदीप्तिवत्, नभःमौक्तिकमालावत्। यथा सुवर्णं भूषणरूपं गृह्णाति, जलं तरङ्गरूपं, व्योम नीलरूपमिव; एवं असत्स्वरूपमेव इदं जायते। वर्णरहितभित्तिवत्, दृष्टिसुखदं, स्वप्नचित्रप्रतिमावत्, निष्क्रियं दीर्घकालदीप्तिमान्। चित्रिताग्निवत्, अग्निरूपमपि न तु अग्निः; एवं ‘जगत्’ शब्दः रूपशब्दयोः अर्थं वक्ति, परन्तु असत्यस्वभावः। तरङ्गमालापद्ममालावत् उत्पद्यते, चक्रपेषितरजःपुञ्जवत्, मलपुञ्जवत् सहसा आविर्भवति। एवं, हे राम, एते शास्त्रवचनानुसारं गुणेषु यत्नः, मनःनदीप्रवर्तनं, मोक्षशास्त्रश्रवणं च, सर्वं मोक्षमार्गे तव प्रबोधनाय, चित्तशुद्धये च, क्रमशः प्रतिपादितम्।