श्रीरामस्य समीपे भगवत् वसिष्ठः प्रणयानुकूलया मधुरया च वाचा धर्म्यम् आख्यानम् आरब्धवान्। स उवाच—“यदि कश्चन साधु: विरक्तः, संशयान् छिन्नः, हृदयग्रन्थीन् विमुक्तः, पापरहितः च भवेत्, तर्हि तस्य तपसां तीर्थसञ्चयानां वा किम् प्रयोजनम् अस्ति? येषां चित्तं प्रशान्तम्, ते एव पूज्याः, ते च यत्नेन अन्वेष्टव्याः; दरिद्रैः रत्नवत् साधवः द्रष्टव्याः। महतां संगतिसौन्दर्येण शोभितं मनीषिणां बुद्धि: सदा अप्सरोगणे पद्मवत् दीप्तिम् आवहति। यः पुनः निर्मललीलावस्थां प्राप्तः, सः कदापि साधुसंप्रयोगं न परित्यजति। ये सन्तः अविद्याग्रन्थिच्छिन्नाः, सर्वैः पूज्याः, ते हि संसारसागरस्य तरणाय सर्वथा सेवनीयाः। ये पुनः साधून् उपेक्षन्ति, ते नरकाग्नये शुष्ककाष्ठवत् भवन्ति; साधवः तु तस्याग्नेः शमयितारः वारिदाः इव। दारिद्र्यं, मृत्युः, दुःखं, इत्यादि सर्वमोहदुःखानि साधुसंगमौषधेन सम्पूर्णं शम्यन्ते। तृप्तिः, साधुसंगः, विचारः, शमः—एतान्येव संसारसागरस्य तरणोपायाः। तृप्तिः श्रेष्ठं लाभः, साधुसंगः उत्तममार्गः, विचारः परं ज्ञानम्, शमः परमं सुखम्। एते चत्वारः विशुद्धोपायाः, यदा आचर्यन्ते, संसारस्य लयाय भवन्ति; येषां चेषु सिद्धिः, ते मोहसागरम् अतीत्य तिष्ठन्ति। यदा एकस्मिन् अपि एषां साध्ये, शुद्धबोधः उदेति, तदा सर्वे अपि साधिताः इति मनीषिभिः उक्तम्। एकोऽपि एषां सर्वस्य कारणं भवति; अतः पूर्णसिद्धये कश्चन यत्नेन अपि एकमुपादद्यात्। साधुसंगः, तृप्तिः, विचारः, शमः—एतेषां चित्तविशुद्धौ स्वयमेव समुद्रं प्रति प्रवाहवन्तः स्रोतोभ्यः इव जायन्ते। ये साधुसंप्रयोगे रमन्ते, तेषां विचारः, तृप्तिः, शमः च वर्धन्ते, यथा कल्पवृक्षच्छायायां धनधान्यं वर्धते। येषां तृप्तिः, तेषां विचारः, शमः, साधुसंगः च समुत्पद्यते, यथा पूर्णचन्द्रस्य शोभा गुणाश्च। येषां विचारः, तेषां साधुसंगः, तृप्तिः, शमः च प्रकटन्ते, यथा बुद्धिमन्तः मन्त्रिणः राज्ञः जयश्रीः। अतः हे रघुनन्दन, सदा यत्नेन मनः जयित्वा, एषां किमपि गुणं दृढतया समुपास्य। परमप्रयत्नेन मनःगजं निगृह्य, यावत् कश्चन गुणः न लभ्यते, तावत् परं न प्राप्यते। दंष्ट्राभिः दंष्ट्रां पीडयित्वा, दृढसंकल्पेन, हे राम, गुणार्जने मनः स्थापय। देवो यक्षो मानुषो वा वृक्षो वा, महाबाहो, अन्यः उपायः न अस्ति। एकस्य गुणस्य परिपाके, चित्तविशुद्धेः, सर्वदोषाः शीघ्रं क्षीयन्ते। गुणवृद्धौ दोषनाशकारिणः गुणा वर्धन्ते; दोषवृद्धौ तु गुणनाशकारिणः दोषाः एव। एषः चित्तवनमहानद्याः प्रवाहः, सदसद्भूतद्वीपसहितः, सततं जीवगणान् वहति। यत्र यत्र यत्नेन एषा नदी प्रवर्त्यते, तत्र तत्र सा प्रवहति; तस्मात् इच्छया तदाचर। मानुषप्रयत्नेन शनैः चित्तनदीं शुभतीरं प्रति नय; तदा स्वभावमहास्रोतः स्थाप्यते, न च किञ्चित् विघ्नं लभते। एवं विवेकसम्पन्नः त्वं राघव, ज्ञानोपदेशस्य योग्यः, यथा राजा नीतिशास्त्रस्य। शुद्धः, मलरहितः, चैतन्यज्ञानपरिपूर्णः, तमोहीनः, योगाय योग्यः, शरदिन्दुवत् व्योम्नि स्थितः। एषा अखण्डगुणसम्पद् त्वयि विद्यते; शृणु मे वचनानि, ये मनोमोहविनाशकानि। यस्य पुण्यवृक्षः फलेन नमति, तस्य आत्ममोक्षाय श्रवणयत्नः जायते। सत्प्रसादकथाः, विशुद्धाः, परमप्रबोधदायिन्यः, समृद्ध्याः पात्राणि; केवलं पात्राः ताभ्यः लभन्ते, न तु अधमाः। एषा धर्मशास्त्ररूपा मुक्त्युपायाख्या ग्रन्थः, सारस्वरूपेण प्रतिष्ठिता; द्वात्रिंशत्सहस्रश्लोकाः मोक्षदायिनः इति प्रसिद्धम्। यथा दीपस्य शिखा नित्यं प्रसारयति, तद्वत् इच्छारहितस्य अपि, एतस्मात् मोक्षः जायते। स्वयमेव वा, श्रवणेन वा, अयं शास्त्रः भ्रमशमनाय सुखदः; मनीषिभिः उक्तैः वर्णितः, साक्षात् अमृतधारावत्। यथा रज्जौ सर्पभ्रमो दर्शनात् नश्यति, तथा एतस्य बोधेन संसारदुःखिता शान्तिम् अधिगच्छति। अत्र षड्विभागः, प्रत्येकं युक्तियुक्तानि वाक्यानि, दृष्टान्तोपेतानि, अर्थगर्भाणि च वाक्यानि संगृहीतानि। प्रथमः विभागः ‘वैराग्य’ इति प्रसिद्धः; येन मरुपादपस्य जलसिक्तिवत् वैराग्यं वर्धते। तस्य सहस्रश्लोकानां हृदयेन चिन्तनात्, विशुद्धबोधः उदेति, यथा मणिः मृदनात् दीप्तिम् आवहति। अथ ‘मुमुक्षुव्यवहार’ इति विभागः, सहस्रश्लोकशोभितः, अर्थगर्भवाक्यैः युक्तः। त्रितीयः विभागः ‘उत्पत्ति’ इति, दृष्टान्तकथाभिः पूरितः; पञ्चसहस्रश्लोकमयः, ज्ञानसम्यग्दर्शनं शिक्षयति। एवं वसिष्ठः श्रीरामं ज्ञानपथे स्थापयन्, श्रद्धया, सौम्यया च वाचा, धर्म्यं आख्यानम् उपदिशत्।