श्रूयतां, रमणीयं धर्मकथाम्। एकदा भगवतः वसिष्ठस्य सान्निध्ये श्रीरामः उपविष्टः आसीत्। तत्र गुरुः स्वस्य करुणया, विवेकस्य महत्त्वं, तदीयस्य लाभस्य च फलानि विविधानि, तथा च संतोषस्य, सत्संगस्य च माहात्म्यम्, सुस्पष्टया कथया निवेदयामास। वसिष्ठः उवाच— हे राम! न कश्चन रोगी, नापि शतशः क्लेशैः पीडितः, तावता दुःखेन आक्रन्दति, यथा मूढबुद्धिः, यो विवेकाभावेन आत्मानं नाशयति। वदामि ते, कीटः कीचके भवेत्, शल्यकूपे वसेत्, अन्धगुहायां च निवसेत्, ततोऽपि श्रेयः; न तु अविवेकी भवेत्। अविवेकः सर्वदुःखनिवासः, सत्पुरुषैः परित्यक्तः, अनवरतदुःखपर्यन्तः च त्याज्य एव। अतः साधुः नित्यं विवेकेन एव प्रवर्तेत; संसारपाताले पतितानां तु विवेक एव आधारः। यः स्वात्मनैव आत्मानं दृढेन विवेकबलेन धारयति, स एव मनःमृगं संसाराख्ये मोहसागरे तर्तुं शक्नोति। 'कोऽहम्? कुतः अयं संसारदोषः?' इति युक्त्या यः अनुसन्धानं करोति, स एव विवेकः। अविवेकिनः, शिलासमकठिनचित्तस्य, केवलं अनन्तदुःखं जायते, तमसा मोहकलिलेन पूरितम्। हे राघव! ये उत्पत्तिनाशयोः एव दृष्टिं स्थापयन्ति, ते विवेकं विना किञ्चिदपि सत्यम् अत्र न जानन्ति। विवेकेन सत्यम् ज्ञायते; सत्यात् आत्मनि विश्रान्तिः; तदा शान्तचित्तस्य सर्वदुःखक्षयः। सत्पुरुषाणां कर्माणि फलवन्ति लोके प्रतीयन्ते; तथा तव विवेकः, यः विशददर्शी, सम्यग्विचारितः, सन्ततं शमाय प्रकाशयतु। पुनः, वसिष्ठः संतोषस्य माहात्म्यं वर्णयन् इत्याह— संतोष एव परमं श्रेयः; संतोषः एव सुखमिति कथ्यते। संतुष्टः पुरुषः, हे रिपुघातिन्, परमां विश्रान्तिम् आप्नोति। येषां चित्तानि दीर्घकालं संतोषसमृद्धिसुखे विश्राम्यन्ति, तेषां धर्मराज्यं अपि तृणसममिव भवति। हे राम! संतोषयुक्तं चित्तं प्रवृत्तिव्यग्रेऽपि जगति न चलति, नापि विपत्तिभिः क्लिश्यते। ये संतोषामृतं पीत्वा परितृप्ताः, तेषां विषयसुखानि तुच्छानि एव। अमृततरङ्गाः अपि संतोषरसेन तुल्यं न तर्पयन्ति, यः सर्वदोषनाशकः। यः अनवाप्तेषु स्पृहा त्यजति, प्राप्ते समो भवति, अन्तःशोकक्लेशरहितः च, स एव अत्र संतुष्टः इति कथ्यते। यावत् आत्मनः अन्तः संतोषः न आगच्छति, तावत् आपदः पुनः पुनः उपजायन्ते, यथा सुपुष्पिते स्थले लताः। संतोषशीतलचित्तं, निर्मलविवेकदर्शनेन दृष्टम्, आदित्यकरेषु कमलं यथा, तथा विकसति। यदा मनः अपेक्षावशेन चञ्चलम्, संतोषरहितं च, तदा तत्र ज्ञानस्य प्रतिबिम्बनं न भवति, यथा मलिनदर्पणे क्षीणमुखस्य प्रतिबिम्बं न दृश्यते। यस्मिन्संतोषसूर्यः नित्यं उदितः, तस्य पुरुषस्य कमलं अज्ञानरात्रौ न म्लायति। यः किञ्चिदपि नास्ति, सन्तोषयुक्तचित्तः च, तस्य अपि राज्यसुखस्य अनुभवः भवति, सः क्लेशरोगरहितः च। यः अप्राप्ते न स्पृहयति, यद् आगतम् तेन तुष्टः भवति, सः सौम्यः, सुशीलः, संतुष्टः इति कथ्यते। यस्य महात्मनः पूर्णतृप्तिः, शुद्धं चित्तं, तस्य मुखे श्रीः प्रकाशते, यथा क्षीरसिन्धोः निर्मले। पूर्णत्वे परिपूर्णः सन्, स्वात्मनि स्वयमेव स्थितः, यत्नेन धैर्येण च, सर्वत्र स्पृहां त्यजेत्। यस्य हृदयं संतोषामृतपूरितम्, तस्य स्वयमेव शीतलता जायते; आकाङ्क्षारहितस्य चित्ते स्थैर्यं, शशिशीतलतुल्यं, भवति। महासंपदः अपि तस्य सेविकाः, यस्य मनः संतोषेण पुष्टम्, यथा सेवकाः राजानम् उपासते। यदा पुरुषः स्वचित्ते निर्मले संतुष्टात्मनि स्थितः, तदा सर्वाः व्याधयः शीघ्रं निवर्तन्ते, यथा वर्षाकाले रजः शीघ्रं पतति। शुद्धाचारसम्पन्नः, नित्यं कल्मषरहितः, प्रशान्तः च, पूर्णचन्द्रवद् दीप्तिमान् भवति। समत्वस्य सुन्दरं मुखं दृष्ट्वा, जनाः तत्रैव तृप्तिं प्राप्नुवन्ति, या वित्तेन वस्तुभिः न लभ्यते। हे रघुनन्दन! ये समत्वगुणेन, महात्मनः च, अलंकृताः, तान् अपि महर्षयः, देवाश्च, अत्र वन्दन्ते। पुनः, सत्संगस्य माहात्म्यं वसिष्ठः प्राह— हे महाबुद्धे! संसारसागरस्य तीरणे विशेषतः, सत्संगः सर्वथा हितकारी। यः सत्संगवृक्षे विवेकपुष्पं रक्षति, सः तस्य फलेन धन्यः भवति। सज्जनसंगमेन, शून्यं समृद्ध्याय परिणमति, मृत्युर्दिवसवद् प्रतीतिः, विपत्तिः अपि समृद्धिवत् प्रकाशिते। संसारे सत्संगः एव हिमदुःखं, मोहवातं, अज्ञानतमः च, सूर्यवत् जयति। सत्संगः एव बुद्धिवर्धनः, अज्ञानवृक्षनाशकः, व्याधिनाशनः च। सत्संगात् परमं विवेकदीपं उदेति, यः नूनं प्रकाशमानः, सुखदः, शोकवृक्षात् पुष्पमालावत्। सत्संगसम्भूताः शक्तयः, अभयदाः, अशोकदाः, नित्यसंपन्नाः, अनुत्तमसुखदाः च। दुःखदुर्गमस्थानम् अपि प्राप्ताः मानवाः, सत्संगं किंचित् अपि न परित्यजन्ति। संसारे सत्संगः एव धर्ममार्गस्य शुभदीपः, हृदयतमःनाशकः, ज्ञानप्रभया दीप्तिमान्। यः सत्संगगङ्गायां शीतलशुद्धस्नानं कृतवान्, तस्य दानतीर्थतपःयज्ञादिषु कः प्रयोजनम्? एवं वसिष्ठमहर्षिणा विवेकस्य, संतोषस्य, सत्संगस्य च माहात्म्यं श्रीरामाय उपदिष्टम्— यः एतान् गुणान् आत्मन्य् अवगच्छति, स एव संसारसागरं सुखेन तर्तुं शक्नोति, आत्मन्येव परमां शान्तिं विन्दति।