एवंविधेन मनसा, ये महात्मानः उदारचित्ताः योगिनः जीवन्मुक्ताः भवन्ति, ते वास्तवमेव अस्मिन्संसारे विचरन्ति। ते धृतिपरायणाः, यथाकामं चिरकालं जीवित्वा, अन्ते देहमुत्सृज्य शुद्धस्वरूपं प्राप्नुवन्ति। यदा 'कोऽहम्? कस्यायं संसारः?' इति विचारः जायते, तदा प्राज्ञः स्वात्मनि शोधनेन उपायैश्च सततम् आत्मन्येव चिन्तयेत्। राघव, राजा अपि कर्मणः संशयं मोहं च केवलं विवेकेन एव वेत्ति, नान्यथा; स फलदं वा निष्फलमिति विवेकात् ज्ञायते। वेदानां वेदान्तस्य च निर्णयः, तेषां स्थापने हेतवः च, विवेकेन एव निश्चिताः, यथा दीपः रात्रौ भूमिमाविर्भावयति। अन्धकारे अपि, निश्चलविवेकदीप्तया नेत्रेण यः पश्यति, स सर्वं ददर्शयति, यथा प्रकाशदीपः कदापि न व्यभिचरति। यो विवेकदृष्ट्या हीनः, स जन्मान्धवत् कृपणः, दुर्बुद्धिः च; किन्तु विवेकात्मा दिव्यदृष्ट्या युक्तः सर्वेषु विजयी भवति। विवेकस्यैषा महती चमत्कारता—या परमात्मन्येव पूर्णा, या च महसुखस्य एकमेव साधनं—सा कदापि न परित्याज्या, लालयनीया सदा। विवेकसम्भूषितः पुरुषः महतामपि मध्ये पूज्यते, यथा पक्कमाम्रफलम् सर्वान् आनन्दयति। ये विवेकशोभायुक्तचित्ताः न सन्ति, ते ज्ञानार्जने अपि दुःखपाताले पुनः पुनः पतन्ति। न रोगी, न शतशः आपद्भिः पीडितः, तथैव दुःखेन क्रन्दति यथा विवेकशून्यः मूढात्मा। विवेकविहीनस्य कृमिर्मृत्तिकायाम् अपि श्रेयः, कण्टककूपे अपि श्रेयः, अन्धगुहायामपि श्रेयः; स विवेकशून्यः नरः तु न कदापि श्रेयसी। अविचारः सर्वापदां निलयः, सत्पुरुषैः परित्यक्तः, अनवरतदुःखस्य पराकाष्ठा च, स सर्वथा परित्याज्यः। सदा विचारेनैव सत्पुरुषः युक्तः स्यात्; स एव संसारपाताले पतितानां आधारः। स्वयमेव आत्मनात्मानं दृढेन विचारेण धारयित्वा, मनःमृगं संसारनाम मोहसागरे तर्तुं शक्यते। 'कोऽहम्? कथं चायं संसारदोषः उत्पन्नः?' इति युक्त्या यः विचारः स एव विचरः कथ्यते। विचाररहितस्य, यः स्थूलचित्तः, स नितरां दुःखमवाप्नोति, तमसि निमग्नः, मोहकलहेन च पीडितः। हे राघव, ये उत्पत्तिविनाशयोः एव दृष्टिं स्थापयन्ति, तेषां विचारं विना किमपि सत्यमत्र न दृश्यते। विचारात् सत्यम् ज्ञायते, सत्यात् आत्मनि विश्रान्तिः, ततो मनसि शमः, सर्वदुःखक्षयः च। श्रेष्ठानां कर्माणि एव फलवत्यः लोके प्रकटन्ते; तव अपि विचरः स्वच्छदृष्टिः, सुसंकल्पितः, शान्तिमावहतु, प्रकाशतां च नयतु। सन्तोषः एव परमं श्रेयः, सन्तोषः एव सुखमिति कथ्यते। यः सन्तुष्टः, हे रिपुघ्न, स परमविश्रान्तिं लभते। येषां चित्तं चिरकालं सन्तोषसमृद्धौ विश्रान्तम्, तेषां सत्कृत्यस्य अपि राज्यं तृणसमानम् इव भवति। हे राम, सन्तोषसम्पन्नं चित्तं संसारव्यवहारेषु अपि न चञ्चलति, क्लेशेन च कदापि न पीड्यते। ये सन्तोषामृतपानात् परमसम्पत्तिं प्राप्नुवन्ति, तैः भोगाः सर्वे तु तुच्छाः एव दृश्यन्ते। सन्तोषस्य माधुर्यं दोषनाशकं, अमृततरंगाः अपि तेन न तृप्यन्ति। यः अनवाप्तकामान् त्यजति, लब्धे समो भवति, अन्तःक्लेशरहितः च, स एव अत्र सन्तुष्टः इति कथ्यते। यावत् अन्तः सन्तोषः न प्रविशति, तावत् आपदः पुनः पुनः उत्पद्यन्ते, यथा सुभूमौ लता। सन्तोषशीतलचित्तं शुद्धविवेकदर्शनेन यदा दृश्यते, तदा सौरभ्यकिरणैः कमलम् इव प्रस्फुरति। आशावशात् चञ्चलचित्ते, सन्तोषाभावात्, तत्र ज्ञानं न प्रतिबिम्बति, यथा मलिनदर्पणे शुष्कमुखस्य प्रतिबिम्बं न दृश्यते। यस्य सन्तोषसूर्यः सदा उदितः, तस्य पुरुषस्य कमलं अज्ञानरात्रौ अपि न म्लायति। यः किञ्चन नास्ति, सन्तुष्टचित्तः सन्, स राजसुखम् अनुभवति, क्लेशरोगरहितः च। न तु अनवाप्तं कामयते, यद् यद् लभ्यते तद् उपभुङ्क्ते च; स सौम्यः सुशीलः च सन्तुष्टः इति कथ्यते। यस्य महात्मनः पूर्णतया तृप्तिः, शुद्धचित्तस्य च, तस्य मुखे श्रीः प्रकाशते, यथा शुद्धे क्षीरसागरे। पूर्णनिष्ठया, आत्मन्यात्मनं स्थापयित्वा, प्रयत्नेन बलवता, सर्वत्र तृष्णां त्यजेत्। यस्य हृदि सन्तोषामृतपूर्णता, तस्य अन्तःशीतलता स्वयमेव जायते; निःस्पृहस्य च स्थैर्यम्, शशांकशीतलतां यथा। महतः सम्पदः अपि सन्तोषपोषितचित्तस्य सेवकाः भवन्ति, यथा सेवकाः राजानम्। यदा पुरुषः अन्तःशुद्धे सन्तुष्टात्मनि स्थितः, तदा सर्वदुःखानि शीघ्रं निवर्तन्ते, यथा वर्षाकाले रजः शीघ्रं पतति। शुद्धाचारयुक्तः, नित्यमलरहितः, शान्तचित्तः च, पूर्णत्वेन निर्मलचन्द्रः इव प्रकाशते। समत्वस्य मनोहरं मुखं दृष्ट्वा, जनाः तेन यथार्थसन्तोषं प्राप्नुवन्ति, यं धनसम्पत्तिः दातुं न शक्नोति। हे रघुनन्दन, यः अत्र समत्वगुणेन, शुद्धचित्तेन, अलङ्कृतः, तस्मै महर्षयः अपि, सुराः अपि, नमन्ति।