शृणु, राम, यथा बालस्य मोहग्रस्तचितसो रात्रौ भीषां कल्पनां स्वयमेव निर्माय भयमावहति, तथा तस्यैव बुद्ध्या तद्भूतलेशः क्षयं गच्छति। एवं हि, यदिदं विश्वमपि दृश्यते, तत्र यावत् विवेकस्य प्रवाहो न प्रवर्तते, तावत् सर्वमेव तृष्णामयमसत्यम्; विवेकखड्गस्पर्शेन तु तदस्य मिथ्याभावो विदारितः स्यात्। दीर्घकालपरम्परया समुत्थितोऽयं संसारभ्रमरूपो भीष्मः प्रतिभासो यः स्वमोहवशात् जनस्य मनसि कल्प्यते, सापि विवेकप्रकाशे नश्यति। तस्मात्, एषा या निर्मला, अशान्त्यविच्छिन्ना, अनन्ता, निरालम्बा चैक्यावस्था, सा हि विवेकरूपवृक्षस्य परमफलमिति विद्धि। तस्यां स्थित्या या स्थिरा, महोन्नता, विमलसौम्या चित्तनिष्ठा, सा रागरहितां शान्तिं जनयति, यथा नवोदितचन्द्रस्य शीतलता। विवेकमहारौधधिः, सतां मनसि संस्थितः, परमपदप्रदः, न किञ्चित् स्पृहयति न वा वर्जयति। एषा चित्तस्थितिः, सर्वत्राधारिता, विश्वरूपेण विस्तीर्णा, नास्तमेत्युत्थानरहितेव, यथा सर्वतो व्याप्य आकाशम्। न त्यजति, न गृह्णाति, न क्लिश्यति, न प्रशाम्यति; केवलं साक्षिणी स्वात्मनि स्थित्वा, जगत्स्वप्नवत् पश्यति। न नश्यति, नान्तर्भवति, न बहिर्भवति; न निष्क्रियां गृह्णाति, न क्रियायामभ्युपजायते। या गतं तदपि नावलोकयति, आगतमनुसरति; न च स्फुरति, न च निःस्पन्दं भवति, पूर्णसागरवत् प्रकाशते। एवं स्थितचित्ताः महात्मानः, उदारहृदयाः जीवन्मुक्तयोगिनः, अस्मिन्संसारे विचरन्ति। दीर्घकालं यथासुखं स्थित्वा, अन्ते स्थिरचित्ताः शरीरमुत्सृज्य, शुद्धसत्तां प्राप्नुवन्ति। यदा 'कोऽहम्? कस्येदं जगत्?' इति चिन्तोदयः स्यात्, तदा धीरः स्वात्मन्यात्मानं परीक्ष्य, उपायैः सम्यग्विचारयेत्। हे राघव, राजा कर्मणः संशयं मोहं वा केवलं विवेकदृष्ट्या वेत्ति, नान्यथा; सैव फलप्रदाप्रदविवेकः। वेदान्तवेद्याः सिद्धान्ताः, तेषां च हेतवः, विवेकदृष्ट्या निर्णीयन्ते, यथा दीपः रात्रौ पृथिवीं प्रकाशयति। अन्धकारेऽपि, या दृढा, अविचलिता विवेकदृष्टिः, सा गूढमपि पश्यति, यथा उज्ज्वलदीपः न कदापि विफलः। विवेकहीनः खलु दयनीयः, यथा जन्मान्धः, तस्य बुद्धिः दीनैव; विवेकात्मा तु दिव्यदृष्ट्या सर्वमतिक्रम्य तिष्ठति। विवेकस्यैव चमत्कारः, यः परमात्मन्यभ्युक्तः, स एव महात्मनां परमसुखोपायः, तं क्षणमपि न परित्यजेत्। विवेकशोभितः पुरुषः, महतामपि मध्ये पूज्यते, यथा पूर्णपक्वाम्रफलमपि सर्वानन्ददायकम्। येषां मनसि विवेकसौन्दर्यं नास्ति, ते ज्ञानोत्कर्षेऽपि पुनः पुनः दुःखपाताले पतन्ति। न रोगिणः, न शतशः दैन्येन पीडितस्य, यथा विवेकाभावेन स्वात्मनाशितस्य मूढस्य, तावत् दुःखनादो दृश्यते। शय्यायां कृमिर्भवेत्, कंटककूपे वसेत्, तमःकुहरे स्थातुम् उचिततरं, न तु विवेकशून्यः स्यात्। अविचारः सर्वदुःखालयः, सत्पुरुषैः परित्यक्तः, नित्यक्लेशपरमसीमा च, तं त्यजेत्। सदा विवेकेनैव प्रवृत्तिः साधोः कर्तव्या; संसारकूपपतितानां विवेक एव आधारः। स्वात्मना स्वात्मानं विवेकेन धारयन्, मनःमृगं संसारमोहसागरं तर्तुं शक्नोति। 'कोऽहम्? कुतः अयं संसारदोषः?' इति यथाविवेकं यः शोधयति, स एव विचारः कथ्यते। अविचारिणः, शिलासमकठिनचित्तस्य, केवलं अनन्तदुःखमुपजायते, तमसैः मोहकलिलेन पूर्णम्। हे राघव, ये उत्पत्तिविनाशदृष्टिपरायणाः, तेषां विवेकं विना किञ्चित् सत्यं न ज्ञायते। विवेकेनैव सत्यम् अवगम्यते; सत्यात् स्वात्मनि विश्रान्तिः; प्रशान्तचित्ते सर्वदुःखक्षयः स्यात्। सत्यं, श्रेष्ठानां कर्माणि फलवन्ति, जगति प्रकाशन्ते; तवापि स्वविवेकः, सम्यग्दर्शी, विश्रान्तिं तेजश्च ददातु। एवमुक्ते, सन्तोष एव परमं श्रेयः, स एव सुखमित्युच्यते; सन्तुष्टः, हे रिपुघातिन्, परमविश्रान्तिमाप्नोति। येषां मनः सन्तोषसमृद्ध्यां दीर्घं निलीनम्, तेषां धर्मराज्यं तृणवत् निरर्थकं दृश्यते। हे राम, सन्तोषयुक्तं चित्तं, विषयव्यामोहमध्यस्थमपि, न कदापि विक्रियते, न दुःखैः पीड्यते। ये सन्तोषामृतपानात् परमसन्तुष्टिं प्राप्तवन्तः, तेषां विषयसुखानि सर्वाण्यल्पानि तुच्छानि च। सन्तोषस्यान्द्रलहरीः अपि न तावत् तृप्तिं यच्छन्ति, यावत् सन्तोषरसः सर्वदोषनाशकः मधुरः। यः कृतार्थान् कामान् त्यक्त्वा, प्राप्ते समो भवति, अन्तःशोकविक्षोभं च विहाय, स एवात्र सन्तुष्ट इति कथ्यते। यावत् सन्तोषोऽन्तरात्मनः न प्रविशति, तावत् पुनः पुनः विपत्तयः, उर्वीव सस्यलता इव, उत्पद्यन्ते। सन्तोषशीतलचित्तं, शुद्धे विवेकदर्शनेन दृष्टम्, सूर्यकिरणैः कमलं यथा, महान् विकासं प्राप्नोति। यदा मनः अपेक्षावशात् चपलं, सन्तोषरहितं च भवति, तदा तत्र ज्ञानस्य प्रतिबिम्बनं न भवति, यथा मलिनदर्पणे विवर्णमुखस्य प्रतिबिम्बनाभावः। यस्मिन् जनस्य सन्तोषसूर्यः नित्यं उदितः, तस्य कमलं अज्ञानरजनीषु न कदापि म्लायति।