अत्र, श्रीरामाय भगवता ज्ञानोपदेशः सम्यग् निरूप्यते। यः पुरुषः सततं तत्त्वविचारणाय समर्पितचित्तः, स महतीषु दीर्घकालेऽपि आपदः समुपस्थितासु न कदापि मोहपाशे पतति, यथा दीपसङ्घातः तमसि न लीयते। यस्य मनः सरोवरं स्वच्छं निर्मलं च, तस्य विचारकमलम् पूर्णरूपेण विकसति, स हिमालयशृङ्गवत् प्रकाशते। यत्र तु बुद्धिः विचाररहितः जडतां प्राप्ता, तत्र वज्रपाताः अपि व्यर्थं सम्पद्यन्ते—यथा बालस्य यक्षचन्द्रः केवलं कल्पनैव। हे राम, यो विवेकशून्यः पुरुषः, स दूरतो त्याज्यः; स दुःखपुञ्जः, वल्मीकः, दुर्गन्धितलता-नष्टमधुवत् त्याज्य एव। ये दुष्प्राप्याः, दुष्टाचाराः, विश्वासरहिताश्च, ते अपि केवलं अविचारात् तमसि भूतवत् प्रकाशन्ते। अतः, हे राघव, विवेकहीनं जनं दूरतो निष्कासय; स वृद्धवृक्षवत् निष्फलः, शुभकर्मसु अयोग्यः। यस्य मनः एकाकी, वाञ्छातृष्णायाः बलात् विमुक्तं, स परमं तृप्तिं प्राप्नोति, पूर्णचन्द्रवदात्मनि स्थितः। उदितविवेकः समग्रं शरीरं शीतलयति, तं च परमं शोभयति, यथा नूतनचन्द्रप्रभा जगतीं शोभयति। तर्कः परमसत्यध्वजस्य शुक्लचामरमिव प्रकाशते, यथा चन्द्रः रात्रौ। यत्र तर्केण सह स्थितयः दिशः व्यपोह्य प्रकाशन्ते, तत्र सविता इव, पुनर्जन्मभीतानि समूलं नाशयन्ति। बालस्य मोहवशात् रात्रौ कल्पितभूतः तर्केणैव विनश्यति। यावत् जगति सर्ववस्तूनि तर्कगमनरहितानि, तावत् तानि असत्यानि; तर्कखड्गस्पर्शे तेषां मिथ्याभावः छिद्यते। दीर्घकालसंस्काररूपः संसारभूतः, स्वमोहबुद्ध्या कल्पितः, दुःखसमूहदायकः, स अपि तर्केणैव विनश्यति। एष एव निःशब्दः, निर्मलः, अनन्तः, निरालम्बः कैवल्यभावः तर्कवृक्षस्य परमफलम् इति विद्धि। तस्मिन् स्थिते, यः स्थिरः, उदात्तः, स्थैर्यसुखरश्मिना दीप्तः, तत्र वैराग्यं जायते, यथा नूतनचन्द्रस्य शीतलता। तर्कमहारौषधं साधूनां मनसि संस्थाप्य, यत् परमपदप्रदं, तत्र न किञ्चित् स्पृहयति न च द्वेष्टि। एवं समर्थचित्तं, विश्वरूपतया स्थितम्, नास्तमेत्य न उदेति, यथा सर्वतोव्याप्तं आकाशम्। न त्यजति, न गृह्णाति, न क्लिश्यते, न शमं प्राप्नोति; केवलं साक्षित्वेन स्वात्मनि स्थित्वा, जगत् अन्तर्गतम् पश्यति। न स नश्यति, न च अन्तः बहिः स्थितिः; न निष्क्रियत्वम् उपगच्छति, न च क्रियायाम् लीयते। अतीतं तु उपेक्षते, आगतं अनुयाति; न च प्रमत्तः, न च अत्यन्तं शान्तः, स पूर्णसागरवद् दीप्तिमान्। एवं चित्तेन, महात्मानः उदारचित्तयोगिनः जीवन्मुक्ताः, अस्मिन्लोके विचरन्ति। यथेष्टकालं स्थित्वा, ते स्थिराः अन्ते शरीरं त्यक्त्वा शुद्धसत्तां प्राप्नुवन्ति। यदा 'कोऽहम्? कस्यायं लोकः?' इति संशयो जायते, तदा पण्डितः स्वात्मविचारमूलकं प्रतिकारं कृत्वा सम्यग् चिन्तयेत्। हे राघव, कर्तव्याकार्ययोः मोहसंशयः केवलं विवेकेन ज्ञायते—फलयुक्तं वा, निष्फलं वा—न तु अन्यथा। वेदवेदान्तवाक्यानां निष्कर्षः, तेषां प्रतिपत्तिहेतवः, विवेकेनैव निश्चिताः, यथा दीपः रात्रौ भूतलम् प्रकाशयति। तमसि अपि, यः विवेकदीप्तदृष्टिः, स द्रष्टुं समर्थः, यथा उज्ज्वलदीपः कदापि न विपल्लीभवति। विवेकान्धः खलु दयनीयः, जन्मान्धवत्, दुर्बुद्धिः; परन्तु विवेकात्मा दिव्यदृष्टिमान् सर्वं विजित्य तिष्ठति। विवेकस्य विस्मयः, यः परमात्ममयः, महाशान्तिप्रदः एकमेव साधनम्, स सर्वदा रक्ष्यः, कदापि न परित्याज्यः। विवेकोपशोभितः पुरुषः, महान्तमध्यपि मान्यः, यथा पक्वाम्रफलम् सर्वान् तुष्यति। ये विवेकशोभायुक्तचित्ताः न सन्ति, ते ज्ञानोदयात् अपि, पुनः पुनः दुःखकूपे पतन्ति। न कश्चित् तावद् आर्तरवः करोति—न व्याधितः, न शतदुःखपीडितः—यथा विवेकाभावेन आत्मनाशितो मूढः। श्रेयो जीवः कीटः कर्दमे, श्रेयो कंटककूपे, श्रेयो तमोगुहायाम्, न तु विवेकशून्यः पुरुषः। अविचारः, यः सर्वदुःखनिवासः, साधुभिः परित्यक्तः, अनवरतदुःखपर्यन्तः, स सर्वथा परित्याज्यः। सदात्मा सततं विचाररतः स्यात्; ये संसारकूपे पतन्ति, तेषां विचारः एव आश्रयः। स्वात्मना स्वात्मानं दृढं गृहीत्वा, मनःमृगं संसारमोहसागरात् पारयेत्, विचारबलात्। 'कोऽहम्? कथं अयं संसारदोषः उत्पन्नः?' इति तर्कानुसारः विचारः एव विचारः उच्यते। यस्य विचाराभावः, यस्य मनः शिलासमं, तस्य केवलं अनन्तदुःखं जायते, घोरतमःमोहकुलाकुलम्। हे राघव, ये उत्पत्तिविनाशदृष्टयः, तेषां सत्यम् किञ्चित् न ज्ञायते, विचारात् ऋते। विचारात् सत्यम् ज्ञायते; सत्यात् आत्मनि विश्रान्तिः; शमवति चित्ते, सर्वदुःखक्षयः। सन्तः कर्माणि फलवन्ति, लोके प्रकाशितानि; तव अपि स्वविचारः, स्पष्टदृष्टिः, उत्तमः, शमाय भूयात्, तेजस्वी च भवतु।