श्रीरामस्य समीपे महर्षिः वसिष्ठः प्रशान्तया वाचा एवमुवाच— "हे राघव! परमशान्त्याः उपायः कश्चिदपि विना विचारं नास्ति। केवलं विचारस्यैव प्रभावेन साधूनां मनः अशुभं त्यक्त्वा शुभमधिगच्छति। बलं बुद्धिः तेजः विवेकः कर्मणः फलञ्च—एतानि सर्वाणि पण्डितानां केवलं विचारात् एव सम्पद्यन्ते। विवेकस्य महदीपेन, यः युक्तं अयुक्तं च भिन्नीकुर्यात् सर्वान् कामान् पूरयेत्, तेन महाविचाराधारः संसारसागरं तरितव्यं। शुद्धं मनः विवेकसिंहवत्, महागजारूपमोहं, यस्य कमलं हृदयं न विदारितम्, समूलं विदारयति। ये मोहिता: कालबलात् परमपदं प्राप्नुवन्ति—स एव विचारदीपस्य अतिशयदिव्यं प्रकाशः। राज्यानि, विपुलं धनं, महान् भोगः, नित्या च मुक्तिः—एते, हे राघव, विवेककल्पवृक्षस्य फलानि। महात्मनाम् उत्तमानां विवेकविलासिनः सत्त्वविचाराः, आपत्तिषु अपि न निमज्जन्ति, यथा अलाबूनि अपि जलस्य मध्ये न निमज्जन्ति। ये विवेकप्रभया प्रकाशितचित्ताः, ते अत्युत्तमफलानां पात्राणि भवन्ति। मूढानां हृदये दुःखलता एव वर्धते, यत्र आशा निवारिता, विवेकवृक्षा अपि न दृश्यन्ते। अविचाररूपया निद्रया, या कज्जलसमाना मदिरया इव मोहितः, सा त्वया, हे राघव, परित्यक्तव्या। दीर्घकाले महान्यपि क्लेशे, यः पुरुषः सत्यम् अन्वेषणाय यतते, स मोहं न पतति, यथा दीपसमूहः तमसि न लीयते। यस्य मनसि विचारपद्मं सम्यक् विकसति, स हिमालयश्वेतवत् उज्ज्वलति। यस्य बुद्धौ विचाराभावः, सा जडतां प्राप्ता, तस्य वज्राणि अपि व्यर्थं, बालस्य यक्षचन्द्रवत्। राघव, विवेकहीनः पुरुषः दूरतः परित्याज्यः, स दुःखपुञ्जः, वल्मीकः, कुपूतिलता-रसं मधु च। ये दुष्प्राप्याः, दुष्चरित्राः, अविश्वस्याः, ते केवलं अविचारात् एव प्रकाशन्ते, यथा राक्षसाः तमसि। हे रघुनन्दन, विवेकहीनं जनं दूरतः त्यज; स वृद्धवृक्षवत्, शुभकर्मणि अयोग्यः। यस्य मनः एकाकिन्, कामसङ्कल्पात् विमुक्तं, स परमसन्तोषं प्राप्नोति, पूर्णचन्द्रवत्। विवेकः उदितः सर्वदेहं शीतलयति, अतीव शोभयति, यथा नूतनचन्द्रकान्तिः जगत् अलङ्करोति। युक्तिः परमसत्यध्वजस्य शुक्लचामररूपेण दीप्यते, यथा चन्द्रः रात्रौ प्रकाशते। युक्त्या सह गच्छन्ति भावाः, दिशः अपि अपोहयन्ति, सूर्यवत् प्रकाशन्ते, पुनर्जन्मसम्भूतभयानि नाशयन्ति। बालस्य स्वमूढमनसा कल्पितः रात्रौ भीतिदायकः भूतः, युक्त्या नश्यति। सर्वं जगत्, युक्त्याभावे, असत्यम्; तु युक्तिखड्गस्पर्शे तेषां मिथ्याभावः छिद्यते। दीर्घकालीनः संसाररूपः भूतः, स्वमूढमनसा कल्पितः, अनन्तदुःखदायकः, स अपि युक्त्या नश्यति। एतदवस्थां शुद्धां, अविकल्पां, अनन्तां, निर्भरां चैक्यरूपां, युक्तिवृक्षस्य परं फलम् इति विद्धि। या अवस्था स्थिरा, उत्तमा, स्वच्छस्थितिसुखविभासिनी, तया वैराग्यम् उदेति, नूतनचन्द्रशीतलतया। युक्त्यौषधं महद् उत्तमानां मनसि स्थितं, परमपदप्रदं, तेन न स्पृहयति, न वर्जयति किञ्चन। सदा-आश्रितं मनः, विस्तीर्णरूपं जातम्, न अस्तं गच्छति, न उदेति, यथा आकाशम् अनन्तम्। न त्यजति, न गृह्णाति, न दुःखं, न शमम्; केवलं साक्षिभूतम्, स्वयमेव स्थितम्, जगत् अन्तः पश्यति। न नश्यति, न अन्तर्न वा बहिर्वा स्थितम्; न निष्क्रियत्वं, न कर्मणि लीयते। भूतं नावलोक्य, आगतं पश्यति; न चञ्चलः, न च अतिशान्तः, पूर्णसागरवत् दीप्तिमान्। एवं मनसा, महात्मानः, साधवः, जीवन्मुक्तयोगिनः, अस्मिन्लोके विचरन्ति। यथाकामं दीर्घकालं जीवित्वा, ते धैर्यवन्तः, अन्ते शरीरं त्यक्त्वा, शुद्धसत्ताम् अवाप्नुवन्ति। यदा बुद्धौ जायते—'कः अहम्? कस्य इदं जगत्?'—तदा पण्डितः स्वान्वेषणेन, प्रतिकारैः च चिन्तयेत्। हे राघव, राजा अपि कर्मणः भ्रमं संशयं च केवलं विवेकात् एव जानाति, निष्फलं वा सुफलं वा, न अन्यथा। वेदवेदान्तवाक्यानां, तेषां च कारणानां, निर्णयः विवेकादेव, यथा दीपः रात्रौ पृथ्वीं प्रकाशयति। अन्धकारे अपि, यः विवेकदीप्तया प्रकाशितः निर्मलदृष्टिः, स गूढं वस्तु पश्यति, यथा दीपः न प्रमाद्यति। विवेकान्धः खलु दयनीयः, जात्यन्धवत्, अल्पमेधसः; किन्तु विवेकात्मा, दिव्यदृष्टियुक्तः, सर्वेषां अधिपतिः। विवेकस्यैव चमत्कारः, परमात्मपूर्णः, महात्मसुखस्य एकमात्रोपायः, स सदा रक्षितव्यः, न क्षणमपि परित्याज्यः। विवेकभूषितः पुरुषः, उत्तमेषु अपि पूज्यः, यथा पूर्णपक्वं आम्रं सर्वान् आनन्दयति। ये विवेकशोभायुक्तं मनः न प्राप्नुवन्ति, ते ज्ञानोत्कर्षे अपि, पुनः पुनः दुःखकूपेषु पतन्ति।