यः अन्तःशीतलतां प्राप्तवान्, मनोवृत्तिषु न निमज्जति, संसारविहारं विमूढतया विना आचरति, सः शान्तः इति कथ्यते। यस्य मनः स्वकर्मसु सततम् प्रवृत्तमपि, गगनसमं निर्मलं तिष्ठति, स एव शान्तः इति निगद्यते। यत् तपस्विषु, पण्डितेषु, याजिकेषु, राजसु, बलवत्सु, धर्मिष्ठेषु च, शमसम्पन्नः एव तत्र प्रकाशते। ये महानुभावाः गुणसम्पन्नाः शमपरायणाश्च, तेषां चित्ते चैतन्यात् तुष्टिः उदेति, यथा शीतरश्मेः चन्द्रात् शशाङ्कप्रभा स्रवति। समता सर्वगुणानां सीम्नि विराजते, सा एव खलु पुरुषार्थस्य विशेषाभरणं, आपदः अभयस्थानं च, सा उज्ज्वला शोभते। हे राम, यथा पूर्वे महानुभावाः परमामृतरूपां, चौर्यरहितां, आर्यप्रियां समतामाश्रित्य परमपदं प्राप्तवन्तः, तथैव त्वमपि तामेव मार्गां नित्यं अनुतिष्ठ यशसः प्राप्तये। यः कारणानि जानाति, शास्त्रविचारशुद्धचित्तश्च, आत्मसंयमयुक्तः, सः एव विचारमार्गे प्रवर्तेत। विचारात् बुद्धिः तीक्ष्णा भवति, स च परं पदं पश्यति; विचारः हि संसाररोगस्य महौषधम्। अनन्तकामरूपैः पुष्टं विपत्तिकाननं, विचारकुठारेण छिन्नं, पुनर्न वर्धते। मोहेषु, बन्धुहानौ, क्लेशेषु, विक्षेपेषु च, सर्वत्र विचारः एव पण्डितानां मार्गः। विचारविना परशान्तेः उपायः नास्ति; तेनैव सुजनः मनसः अशुभं त्यजति, शुभं च विन्दति। बलं, प्रज्ञा, तेजः, विवेकः, कर्मफलं च—सर्वं विचारात् पण्डितेषु एव उदेति। महद्दीपविवेकं, यः उचितानुचितविभागकः, सर्वकामपूरकः, तं समाश्रित्य, विचारविस्तारात् संसारसागरं तर्यादित्युक्तम्। शुद्धं मनः विवेकसिंहवत्, महान्मोहमत्तगजं, यस्य कमलं हृदयं न विदारितम्, तं विदारयति। ये मोहवशात्, कालबलात्, परं पदं प्राप्तवन्तः, तेषां विचारदीपस्य एषा परमोत्कर्षरूपा प्रकाशनम्। राज्यं, विपुलं धनं, महान् भोगः, नित्यं मोक्षश्च—एते, हे राघव, विवेककल्पवृक्षस्य फलानि। ये महानुभावानां विवेकनिष्ठा भावाः, ते आपदिषु न निमज्जन्ति, यथा अलाबू जलमध्ये न निमज्जति। ये विवेकप्रभया प्रकाशितचित्ताः कर्म कुर्वन्ति, ते महाफलानां पात्राणि भवन्ति। दुःखलताः मूढानां हृदि एव वर्धन्ते, यत्र प्रत्यूहिता आशा, नास्ति च विवेकवृक्षः। हे राघव, या अन्वेषणरहितता, या दीपशिखासमकृष्णा, सुराप्रभासमा, सा निद्रा तव नाशं यायात्। दीर्घकाले महाक्लेशेऽपि, यः सततविचारपरायणः, स न मोहं गच्छति, यथा प्रकाशपुञ्जः अन्धकारे न लीयते। यस्य विचारकमलम् अस्मिन्मनःसरोवरि विकसितम्, स हिमगिरिसमानः प्रज्वलति। यत्र बुद्धौ विचाराभावः, तत्र मूढतायां पतितः, तत्र वज्राणि अपि व्यर्थानि, यथा बालस्य यक्षचन्द्रः। हे राम, यो विवेकहीनः, स दूरतः परित्याज्यः; स दुःखपुञ्जः, वम्रकूपः, दुष्टलतानां दूषितमधुवत्। ये दुष्प्राप्याः, दुष्टाचारिणः, अविश्वास्याश्च, ते विचाराभावेन एव तमसि भूतगणवद् प्रकाशन्ते। हे रघुनन्दन, विवेकशून्यं जनं दूरतः परित्यज, स वृद्धवृक्षवत्, शुभकर्मणि अयोग्यः। जीवस्य यत् मनः एकाकी, कामवशात् विमुक्तं, तत् परितृप्तिं प्राप्नोति, पूर्णचन्द्रवत्। या विवेकः उत्पन्नः, स सर्वशरीरं शीतलयति, अतिशयेन भूषयति च, यथा नूतनचन्द्रप्रभा जगत् शोभयति। तर्कः परमसत्यध्वजस्य शुक्लचामरः इव प्रकाशते, यथा चन्द्रः रात्रौ। यः तर्कसहितः भावः, स दशदिक् व्याप्य, पुनर्जन्मभीतिसमूहं नाशयित्वा, सूर्यवत् विराजते। यथा बालस्य मोहात् रात्रौ कल्पितभूतः तर्केण नश्यति, एवं जगति यानि सर्वाणि पदार्थाः तर्कचालनरहितानि, तानि असत्यानि; तर्कखड्गेन स्पृष्टानि तेषां मिथ्यात्वं नश्यति। दीर्घकालसंस्काररूपः संसारभूतः, स्वमोहचित्तकल्पितः, अनन्तदुःखदायकः, स तर्केण नश्यति। एषा शुद्धा, अशान्ता, अनन्ता, निरालम्बा एकता, तर्कवृक्षस्य परमफलम् इति विद्धि। या स्थितिः स्थिरा, आर्या, स्थैर्यरमणीयप्रभा, तया वैराग्यं जायते, यथा नूतनचन्द्रस्य शीतलता। या तर्कमहौषधिः साधुचित्तस्थितिः, या परमपदप्रदा, तया न किञ्चित् स्पृहयति, न च वर्जयति। या निरन्तरसमाश्रिता बुद्धिः, सा विश्वरूपा सञ्जाता, नास्तं गच्छति, न उदेति, यथा व्योम सर्वतो विस्तृतम्। सा न त्यजति, न गृह्णाति, न क्लिश्यति, न शमं गच्छति; केवलं साक्षिणी, स्वयमेव स्थित्वा, जगत् अन्तः पश्यति। सा न लीयते, न च अन्तर्बहिषु तिष्ठति; न निष्क्रियत्वं गृह्णाति, न च क्रियायां प्रविशति। सा अतीतान् उपेक्ष्य, आगतान् अनुवर्तते; न च विक्षिप्ता, न च पूर्णशान्ता, पूर्णसागरवत् शोभते। एवं, हे राम, शमविवेकयोः महत्त्वं, तेषां च साधनानि, तव कथितानि। तानि त्वया मनसि स्थापनीयानि, यथा परमानन्दसंपदं प्राप्नुयाः।