शान्तचित्तस्य कथा शान्तं मनः स्फटिकसदृशं निर्मलम्, विश्रान्तम्, विमूढतारहितम्, सर्वेषां कामनानां वाञ्छानां च शून्यम्, न किञ्चिद् इच्छति न वा त्यजति। मोक्षद्वारे च स्थित्वा, यः यथाक्रमं तत्र रक्षकान् उपश्रुणोति, स तेष्वेकस्मिन् अपि अनुरक्तः सन्, मोक्षद्वारस्य प्रवेशं लभते। संसारस्य दीर्घमरुभूमिः दुःखदोषपूर्णा, सा जीवस्य शमाम्बुना शीतला भवति। शमेनैव परमं श्रेयः प्राप्यते; शम एव परमा अवस्था, शमः शुभः, शमः शान्तिः, शमः मोहम् अपानयति। यः शमेन तुष्टः, यस्य स्वभावः शीतलः, यस्य मनः शमे रमते, स एव शत्रुमपि मित्रं करोति। येषां चित्तानि शमचन्द्रेण शोभितानि, तेषां परमा विशुद्धिरिव क्षीरसागरात् जायते। येषां हृदयानि कमलसदृशानि, येषां अन्तः शमः विकसति, ते एव हरिद्वयं सन्ति, पुण्येषु पूर्णविकसितम्। येषां मुखानि निर्मलानि, शमशोभया युक्तानि, ते कुलपतयः वन्दनीयाः, चन्द्रात् अपि अधिकं शोभमानाः। शमस्य या महिमा, या त्रैलोक्यहृदि स्थितिः, सा न भोग्यं निधानवत्, सा राज्यमिव ऐश्वर्यम्। येषां मनः शान्तम्, तेषां सर्वदुःखानि, सर्वतृष्णाः, सर्वदुःसहव्यथाः, सूर्यस्याग्रे तम इव, नश्यन्ति। सर्वेषां भूतानां शमस्य पृष्ठतः स्वाभाविकं मनो गच्छति; न चन्द्रमाः, यथा शान्तः पुरुषः जनानां मध्ये, तादृशं विस्मयं जनयति। यः शमे स्थितः, सर्वभूतहितेच्छया युक्तः, तस्मिन्स्वयमेव परं तत्त्वं प्रकाशते। यथा सर्वे जनाः मातरि विश्वासं स्थापयन्ति, तथा शान्ते पुरुषे, कोऽपि कठोरः वा मृदुः वा, सर्वे विश्वासं कुर्वन्ति। न रसायनपानात्, न भाग्यग्रहणात्, तादृशं सुखं लभ्यते, यथा शान्तमानसः पुरुषः लभते। राघव, मनः सर्वरोगपीडितम्, तृष्णासूत्रैः बद्धम्, तद् शमामृतधारया सान्त्वय। यद्यत् करोति, यद्यद् अश्नाति, यत् शान्तचित्तेन क्रियते, तत् एव परममधुरं भवति, नान्यथा। राघव, यदा मनः शमामृतस्नातम्, तृप्तिं प्राप्नोति, तदा छिन्नाङ्गानि अपि पुनः संधीयन्ते इति मम मतिः। न पिशाचाः, न दानवाः, न दैत्याः, न शत्रवः, न व्याघ्राः, न सर्पादयः, शमस्थिते द्वेषं कुर्वन्ति। यः शमामृतकवचेन पूर्णतः संरक्षितः, तं दुःखानि न वेधयन्ति, यथा वज्रशिलां शराः न विदारयन्ति। राजा अपि मन्त्रिभिः अन्तःपुरस्त्रीभिः च परिवृतः, न तावत् शोभते, यावत् शमशोभया स्थिराचार्युक्तः पुरुषः शोभते। जनाः, प्राणाधिकस्य अपि द्रष्टुं यत् आनन्दं न अनुभवन्ति, तावत् न अनुभवन्ति, यावत् शान्तं पुरुषं दृष्ट्वा आनन्दं लभन्ति। यः शान्तचित्तः, संयतवृत्तिः, स एव अस्मिन्लोके जीवति, सर्वैः पूज्यते, अन्यः न। यः शान्तनम्रचित्तः पुण्यं कर्म करोति, तस्य कर्मणि सर्वे प्राणी हृष्यन्ति। यः श्रोत्रे, स्पर्शे, दृष्टौ, भोजने, गन्धे, प्रियाप्रिये च, न हृष्यति न शोक्यति, स शान्तः इति कथ्यते। यः सर्वत्र समः, न इच्छति न त्यजति, यः इन्द्रियजयेन युक्तः, स शान्तः इति स्मृतः। यस्य मनः शरत्पूर्णचन्द्रमण्डलवत् निर्मलं, मृत्यौ, उत्सवे, रणभूमौ अपि, स शान्तः इति कथ्यते। यः स्थितः अपि, स्थिर इव न दृश्यते, न हृष्यति न क्रुध्यति, यस्य मनः सुप्तवत् विश्रान्तम्, स शान्तः इति उच्यते। यस्य दृष्टिः अमृतधारासदृशी, सर्वेषु जनेषु स्नेहेन प्रवहति, स शान्तः इति उच्यते। यस्य कर्माणि, अन्तः बहिश्च, निर्मलेन मनसा दृश्यन्ते, स शान्तः इति कथ्यते। यस्य मनः, महाप्रलये अपि, महोपद्रवे अपि, तुच्छम् अविकारि तिष्ठति, स शान्तः इति कथ्यते। यः अन्तःशीतलतां प्राप्तः, न मनोवृत्तिषु निमज्जति, संसारवर्त्मनि अपि विमूढः न भवति, स शान्तः इति कथ्यते। यः स्वकर्मणि निरतः, मनः आकाशवत् निर्मलम् अस्ति, स शान्तः इति कथ्यते। तपस्विषु, पण्डितेषु, यज्वसु, राजसु, बलिषु, साधुषु च, शमसम्पन्नः एव तेषु शोभते। महात्मनाम् अन्तः गुणसम्पन्नानां, शमपरायणानां, तेषां चित्ते चन्द्रकिरणवत् चैतन्यात् तृप्तिः जायते। समता सर्वगुणसीमा, सच्चरित्रस्य एकमेव भूषणं, आपदः सति अभयस्थानम्, सा उज्ज्वला विराजते। राम, यथा महान्तः, अमृतरूपया, चौर्यरहितया, आर्यप्रियया समतया, परां स्थितिं प्राप्तवन्तः, तथैव त्वं अपि तां मार्गं नित्यमनुसर, सफलतां प्राप्स्यसि। यः कारणज्ञः, शास्त्रदर्शनेन निर्मलचित्तः, दमयुक्तः, स अन्वेषणां कर्तुम् अर्हति। अन्वेषणया बुद्धिः तीक्ष्णा भवति, परां स्थितिं पश्यति; अन्वेषणा एव हि संसाररोगस्य महौषधम्। दुःखवृक्षाणां काननं, अनन्तकामरूपसम्भृतम्, अन्वेषणाकुठारेण छिन्नम्, पुनः न वर्धते। मोहेषु, बन्धुषु, दुःखेषु, भ्रमेषु च, सर्वत्र, अन्वेषणा एव पण्डितानां पन्थाः इति।