शृणु, राम, संसारदाहेन परस्परविनाशे उत्सुकानां कदापि न कोऽपि परमः कल्याणः स्यात्; तेषां हर्षदुःखयोः अवस्थाः विद्युत्प्रभेव क्षणिकाः भवन्ति। ये तु महात्मानः विरक्ताः, एकान्तवासी, त्वद्वत्, हे राम, तान् पूजनीयाः विद्धि; केवलं ते एव भोगमोक्षयोः भागिनः भवन्ति। परमविवेकनिष्ठया च वैराग्याभ्यासेन च एषा संसारनदी, भयपूर्णा, तीर्तव्या। संसारमायायाः विषविषादमोहजनकायाः अस्मिन्संसारे प्राज्ञः प्रमादं न कुर्यात्, विवेकी स्यात्। यः तु संसारं आसाद्यापि उदासीनः तिष्ठति, स ज्वलनगृहे निद्रायामिव, वेगेन प्रवहतो वह्निपथे शय्यायामिव, भवति। नूनं स एव अवस्थितिः अस्ति, या प्राप्ता पुनर्न प्रतिगम्यते, या प्राप्ता दुःखहेतुः नास्ति; सा बुद्धिमतां साध्यते। यदि परीक्षायाम् सा न दृश्यते, तर्हि ते दोषः कः? यदि दृश्यते, तर्हि भवसागरं तरिष्यसि। यदा नरः शीघ्रं मोक्षोपायपरिज्ञानाय प्रवर्तते, स एव मुक्तिप्राप्तः इति कथ्यते। त्रिषु लोकेषु निश्चलः, अच्युतः, विमलः समाधिः केवलं एकान्तस्थित्या संभवति, अन्यथा न। तस्य परमस्य प्राप्तौ न कष्टस्य प्रयोजनम्; न मित्रैः, न वित्तेन, न बान्धवैः साहाय्यं लभ्यते। न हस्तपादचेष्टा, न देशान्तरगमनम्, न अतितपः, न तीर्थसेवनं आवश्यकम्। सा अवस्था केवलं मनोनिग्रहेन, एकलक्ष्यकर्मणा, मानवजीवनस्य एकमेव परमसाध्यं साधयता, लभ्यते। केवलं विवेकात्, दृढनिश्चयेन, विचारशीलतया सा सिद्धिः; यदा जनः शोकजालं परित्यजति, तदा ताम् आप्नोति। एकाकी सुखोपविष्टः तद्विचारयन्, तामवस्थां प्राप्य, न शोच्यः, न पुनर्जायते। साधवः तां परमसीमां सर्वसुखसारस्य वेदन्ति; तां परमामनुपमां धारां सत्यममृतं इति वदन्ति। यतः स्वर्गे मानुषेषु च सर्वाः अवस्थाः नश्वराः; तस्मात् न तत्र सुखं, मृगमरीचिकायां जलाभाववत्। अतः मनोनिग्रहः चिन्तनीयः, यः शमसन्तोषाभ्यां सम्पद्यते; अनन्तशान्तिसुखोपभोगात् स एव परमानन्दः लभ्यते। यः कश्चन, स्थावरः जङ्गमः, भ्रमन् पतन् वा, राक्षसः, देवः, गन्धर्वः, मानवः वा— यदा मनः शमसमुत्थपरमानन्दं प्राप्नोति, तदा परमविवेकफलम् अवाप्नोति, यथा शान्तिकुसुमस्य पूर्णविकासः। संसारवर्त्मनि स्थितः अपि, न कर्मसमूहम् अन्विष्य, न त्यक्तः, न इच्छितः, यथा नभःस्थः सूर्यः। शान्तम् निर्मलम् विश्रान्तम् अमूढम् निराकाङ्क्षम् मनः न किञ्चिद् इच्छति, न च द्वेष्टि। मोक्षद्वारेषु स्थितान् द्वारपालान् अनुक्रमेण शृणु, येषां यत्रापि अनुरक्तः, तेन मोक्षद्वारं प्रविश्यते। संसारमरुभूमिः दुःखदोषपूर्णा, शमामृतवारिणा शीतला भवति। शमेनैव परमं श्रेयः लभ्यते; शमः परमावस्था—शमः शुभः, शमः शान्तिः, शमः मोहविनाशकः। यः शमेन तृप्तः, शुद्धस्वभावः, शीतलः, यस्य मनः शमे रमते, तस्य शत्रुरपि सखा भवति। ये शमचन्द्रेण मनोवृत्तयः भूषिताः, तेषां परमशुद्धिः समुद्रक्षीरवत् जायते। ये हृदयकमलिनः, येषां शमः प्रस्फुटितः, ते एव हरिद्वयं साधुषु पूर्णविकसितं सन्ति। ये शमसौन्दर्येण विमलमुखाः, शोभायुक्ताः, ते कुलेश्वराः, पूज्याः, चन्द्रादपि शोभनतराः। त्रैलोक्यहृदये स्थितस्य शमस्य महिमा न भोग्यः, धनवत्, किन्तु राज्यलक्ष्म्याः सदृशः। शान्तचित्तेषु सर्वदुःखानि, सर्वतृष्णाः, सर्वदुर्वाहा क्लेशाः, सूर्यस्य तमोहरत्वद्, विनश्यन्ति। मनः सर्वेषां प्राणिनां शमं अनुगच्छति; न चन्द्रमा, न च शान्तः पुरुषः जनानां मध्ये इत्थं विस्मयजनकः। यस्य चित्तं शमेन स्थितं, सर्वभूतहिते स्थितं, तत्रैव परमं तत्त्वं स्वयमेव प्रकाशते। यथा मातरि, सर्वाणि भूतानि—कठिनानि वा, मृदूनि वा—शान्ते विश्वासं स्थापयन्ति। नापि अमृतपानात्, नापि भाग्यालिङ्गनात्, यथा शान्त्यन्तरसम्पादनात् सुखं लभ्यते। हे राघव, मनः, सर्वरोगपीडितं तृष्णासूत्रैः बद्धं, शान्त्यामृतधारया सान्त्वय। यद्यत् करोति, यद्यत् खादति, शमशीतलचित्तेन कृतं, तत् एव तस्य परममधुरं भवति, न तु अन्यथा। हे राघव, यदा मनः शमामृतस्नातं सन्तुष्टिं प्राप्नोति, तदा मम मतं, छिन्नाङ्गानि अपि पुनः संधीयन्ते। न पिशाचाः, न राक्षसाः, न दैत्याः, न शत्रवः, न व्याघ्रसर्पादयः, शान्तस्थिते द्वेषं कुर्वन्ति। यदा शान्त्यामृतकवचेन सम्यक् संरक्ष्यते, तदा शोकाराः तं न विदारयन्ति, यथा वज्रशिलाम् इव बाणाः। राजा अपि मन्त्रिभिः अन्तःपुरस्त्रीभिः परिवृतः, शमसौन्दर्यस्थिराचाराभूषितस्य तेजः न प्राप्नोति। एवं, हे राम, शमस्य महिमा, शमस्य परमत्वं, शमस्य सौन्दर्यं, शमस्य फलम्, शमस्यैव मोक्षमार्गः इति ज्ञेयम्।