यदा कश्चन पुरुषः मोक्षोपायपूर्णं एतत् प्रकाशरूपं समागच्छति, तदा सः पुनः न अन्धकारे पतति, न मोहान्ध्ये निमज्जति। मानवानां जीवितकमलम्, तृष्णया तमसाच्छन्नम्, तावत् संकुचितमेव तिष्ठति यावन्न विवेकसूर्यस्य विशुद्धप्रभा उदितवति। संसारदुःखनिर्मुक्त्यर्थं, स्वमित्रीभिः सहितः, आचार्यशास्त्रप्रमाणेन आत्मस्वरूपं ज्ञातव्यम्। जीवन्मुक्ताः अत्र हरिहरादिभिः महर्षिभिः च यथारमणं विचरन्ति; तथैव हे राघव, त्वमपि तद्वद् जीव। अत्र दुःखानि अनन्तानि, सुखानि तु क्षणिकानि; अतः सुखेषु, ये दुःखयुक्तानि, दृष्टिं न स्थापयेत्। यः अव्याहतं, सहजं च तदवस्थां प्राप्नोति, सः परिपूर्णतां लभते; तस्य साधनं तु यत्नेन कर्तव्यम्। ये मनुष्येषु श्रेष्ठाः, ते एव पुरुषार्थस्य पात्राणि, येषां मनः निरुपद्रवम्, अनुत्तमावस्थायाम् स्थितम्। ये केवलं भक्षणभोगराज्यादिसुखैः तृप्ताः, दूषितचित्ताः, तान् अन्धान् शुष्कडुण्डुभवत् विज्ञेयाः। ये सुखभोगेषु रताः, चातुर्यदुष्टकर्मनिष्ठाः, मित्ररूपेण शत्रुत्वं कुर्वन्ति, ते मोहिता अजडबुद्धयः दुःखात् दुःखं, शोकात् शोकं, भयात् भयम्, नरकात् नरकं गच्छन्ति। हे राम, ये परस्परविनाशे उत्सुकाः, तेषां कदापि कल्याणं न भवति; तेषां सुखदुःखानि विद्युत्प्रभेव क्षणिकानि। ये महानात्मानः, विरक्ताः, एकान्तवासी, त्वद्वत्, ते पूज्याः; ते एव भोगमोक्षयोः भागिनः। विवेकवैराग्याभ्यां, संसारनदीं भीषणां, तीरं प्रति अतिक्रान्तव्यम्। संसारमायायाः विषविपर्यासजनकस्य लोके, ज्ञानी प्रमादं न कुर्यात्, किं तु विवेकवान् भवेत्। यः एतं संसारं दृष्ट्वा उदासीनः भवति, सः दह्यमानगृहे शयानः, वेगेन प्रवहता सलिले शयानो वा इव। निःसंशयं सा अवस्थास्ति, यत्र गत्वा न पुनरागमनम्, न दुःखहेतुः, या पण्डितैः प्राप्यते। यदि परीक्षणेन सा नास्ति, तर्हि दोषः कः? यदि अस्ति, तर्हि भवसागरं तरिष्यसि। यदा कश्चन शीघ्रं मोक्षोपायविचारणां करोति, तदा सः मुक्तिं लभते इति कथ्यते। त्रिषु लोकेषु, अचञ्चलनिर्विकल्पा स्थितिः केवलं एकान्तेन एव संभवति, अन्यथा न। तत्र परमसिद्धौ, न तपस्याः, न बान्धवाः, न वित्तं, न स्नेहबन्धवः सहायकाः। न हस्तपादविक्षेपः, न देशान्तरगमनम्, न अतिक्रूरतपः, न तीर्थसेवनम् आवश्यकम्। केवलं मनोजयेन, एकनिष्ठकर्मणा, मानवजीवनस्य एकमेव परमार्थः सिध्यति। केवलं विवेकेन, दृढनिश्चयेन, विचारेण च तत् प्राप्यते; यदा पुरुषः शोकजालं परित्यजति, तदा सः तदवस्थां लभते। सुखासीनः स्वयमेव विचिन्त्य, सः तदवस्थां प्राप्नोति; तत्र प्राप्ते, न शोकः, न पुनर्जन्म। आर्याः तां सर्वसुखसारस्य परमसीमां जानन्ति; तां परमां, अनुपमाम्, धारां अमृतरूपां वदन्ति। स्वर्गे मनुष्येषु च, सर्वाः अवस्थाः नश्वराः; तत्र न सुखं, मरीचिकायां जलमिव। अतः मनोनिग्रहः चिन्तनीयः, यः शमसन्तोषाभ्यां सिध्यति; अनन्तशान्तिसुखास्वादनात्, परमं सुखं लभ्यते। जीवन्, चरन्, भ्रमन्, पतन्, असुरः, सुरः, देवः, मानवः वा— यः मनःशमसमुत्थं परमं सुखं प्राप्नोति, सः परमविवेकस्य फलं लभते, शमपुष्पस्य विकासवत्। संसारे प्रवृत्तोऽपि, न कर्मसमूहमिच्छन्, न त्यक्तः, न वाञ्छितः, दिवि स्थितसूर्यवत्। शान्तचित्तं, निर्मलम्, विश्रान्तम्, विक्षेपवर्जितम्, निराशिषम्, निराकाङ्क्षम्— न किञ्चित् इच्छति, न वर्जयति। मोक्षद्वारे, यः द्वारपालान् श्रृणोति, तेषु यः कस्यचित् अनुरक्तः, सः मोक्षद्वारं प्रविशति। संसारमरुस्थलं दुःखदोषपूर्णम्, शमाम्बुना शीतलं भवति। शमेन एव परमश्रेयो लभ्यते; शमः परमं पदम्; शमः मंगलम्, शमः शान्तिः, शमः मोहनाशनः। शमेन तुष्टः, शीतलस्वभावः, शमे मनः रमते— तस्य शत्रुः अपि बन्धुः भवति। येषां चित्तेषु शमचन्द्रेण सुशोभितम्, तेषां परमपावनता समुद्रमन्थनात् इव जायते। ये हृदयं कमलवत्, शमविकसितम्, त एव हरिद्वयं पुण्येषु विकसितं सन्ति। येषां मुखानि निर्मलानि, शमशोभया शोभितानि, ते कुलपतयः, पूज्याः, सोमात् अपि शोभायुक्ताः। शमस्य महिमा, यः त्रैलोक्यहृदि वसति, न भोग्यः, न धनवत्, सः राज्यमिव धनम्। शान्तचित्तेषु, सर्वदुःखानि, सर्वतृष्णाः, सर्वदुर्वहदुःखानि, सूर्ये तम इव, विनश्यन्ति।