यदा सर्वे कामाः परित्यक्ताः स्युः, तदा मनः सर्वत्र सुखेन सञ्चरन्ति, स्थिरमिव चन्द्रमण्डलं, सर्वदा आनन्दं लभते। न किंचित्क्रियते, न किञ्चिदारभ्यते, न कुतूहलं शेषं, तथापि आत्मनि मद्यं न जायते, यथा सोमरसः चन्द्रमसि मदं न जनयति। न स मायां करोति, न च कामाननुधावति; बालिशचपलता परित्यज्य, पूर्णत्वेन प्रकाशते। यत्र स्वानुभवस्य, शास्त्रस्य, गुरुवाक्यस्य चैक्यं निरन्तराभ्यासेन साक्षात्क्रियते, तत्र आत्मा निरन्तरं दृश्यते। यः शास्त्रार्थं तिरस्कृत्य, पण्डितैः तिरस्कृतः, महानपि विपत्तिम् आपद्येत, स मूढैः समत्वं न वाञ्छयेत्। न हि पृथिव्यां रोगः, विषम्, आपद्वा अस्ति, या मूढतया आत्मनि संस्थिता, ततो दुःखं जनयेत्। येषां मनः किंचित् विशुद्धं तेषां शास्त्रमिदं श्रोतव्यम्; अन्यत् शास्त्रं नास्ति, यदज्ञानं एतावत् निवारयेत्। इदं शिक्षणं श्रवणाय सुखम्, आख्यानोपमाभिः शोभितम्, सर्वशास्त्रार्थैः सर्वथा संगच्छते। ये दुःखानि दुस्तराणि, ये च लघु पापकर्माणि, सर्वमिदं अज्ञानात् उत्पद्यते, यथा खदिरवृक्षात् कंटकाः। राम, अज्ञानेन नष्टजीवनं त्यक्त्वा, श्वपचपत्तनदण्डेन याचमानः अपि वरम्। यदा एषा विमर्शदीप्तिः, मोक्षोपायदायिनी, लभ्यते, तदा पुनः न अन्धकारे पतति, न मोहतमसि निमज्जति। मानुषजीवनस्य कमलं तृष्णया तमसि संकुचितं भवति, यावत् विवेकसूर्यस्य विशुद्धप्रभा न उदेति। संसारदुःखविमोक्षार्थं, ममादिभिः सह, गुरुशास्त्रप्रमाणेन आत्मस्वरूपं ज्ञातव्यम्। जीवन्मुक्ताः हरिहरादयः इव, अन्ये महर्षयः इव, विचरन्ति; राघव, त्वमपि एवं वर्तस्व। अत्र दुःखानि अनन्तानि, सुखं क्षणमात्रमिव; अतः सुखेषु, ये दुःखयुतानि, दृष्टिं न स्थापयेत्। या अवस्था अनन्ता, निष्कल्मषा, सा सिद्धिसार्यर्थं प्राप्या; बुद्धिमता प्रयत्नेन सेव्यते। ये नरश्रेष्ठाः, येषां मनः क्लेशरहितं, अनुत्तमपदे स्थितम्, ते मानवार्थस्य पात्राणि। ये भोजनभोगराज्यादिसुखैः तृप्ताः, दूषितचित्ताः, तान्ध्यान्ध्रणवान्, शून्यदुन्दुभीनिव जानीयात्। ये भोगेषु रताः, चाटुकाः, दुष्टाः, पापकर्मनिष्ठाः, मित्रवेषधारिणः, परन्तु शत्रुभावयुक्ताः—एते मोहिता, अज्ञानगुरुभिः मनोभिः, दुःखाद् दुःखं, शोकात् शोकम्, भयात् भयम्, नरकात् नरकं यान्ति। राम, परस्परविनाशे स्पृहयन्ति ये, तेषां न कदापि कल्याणम्; तेषां सुखदुःखानि तडिदिव क्षणिकानि। ये महानुभावाः, विरक्ताः, एकान्तवासिनः, त्वद्वत्, राम, ते पूज्याः; केवलं ते एव भोगमोक्षयोः भागिनः। उत्तमविवेकवैराग्याभ्यासेन, संसारनदीं भीषणां, तस्य च उपद्रवान्, तर्तव्यम्। अयं संसारमायाजालः विषवन्मोहदायकः, तस्मात् विवेकेन न प्रमाद्येत्। यः संसारमुपलभ्य, उदासीनः भवति, स तदिव स्वप्नं कुर्वन् गृहदाहे निद्रां यथा, वा वेगेन प्रवहन्त्यां नदीपथे शयानः। निःसंशयं तदवस्था अस्ति, या प्राप्ता न पुनः आगमनं, न च शोकहेतुः; सा पण्डितैः प्राप्यते। यदि परीक्षया सा नास्ति, तर्हि ते दोषः कः? यदि सा अस्ति, तर्हि संसारसागरं तरिष्यसि। यदा कोऽपि शीघ्रं मोक्षोपायपरिशीलने प्रवर्तते, तदा स मुक्तिलाभी स्यात्। त्रिषु लोकेषु अच्युतं, अचञ्चलम्, भ्रमरहितं स्थितिप्राप्तिः केवलं कैवल्येन एव। तस्मिन् परमसिद्धौ, न क्लेशस्य, न मित्रस्य, न वित्तस्य, न बन्धूनां कश्चित् उपयोगः। न हस्तपादचेष्टा, न देशान्तरगमनम्, न अतितपः, न तीर्थाश्रयणम् आवश्यकम्। केवलं मनोनिग्रहात्, एकनिष्ठकर्मणः, मानवजीवनसारस्य साधनात्, सा अवस्था लभ्यते। केवलं विवेकेन, दृढनिश्चयेण, अनुसंधानेन; यदा दुःखजालं परित्यज्यते, तदा सा अवस्था प्राप्यते। एकान्ते सुखेन उपविश्य, आत्मनैव चिन्तयन्, तां अवस्थां प्राप्नोति; तत्र प्राप्ते, न शोच्यते, न पुनः जायते। आर्याः तामेव सर्वसुखसारसीमां विदुः; तां परमामृतधारामिव अव्ययां मन्यन्ते। स्वर्गे मानवेषु च सर्वाः अवस्थाः नश्यन्ति; तत्र न सुखं, मृगमरीचिकायामिव जलाभावात्। अतः मनोनिग्रहः चिन्तनीयः, शमसन्तोषाभ्यां सुलभः; अनन्तशान्तिसुखभोगात् एव परमानन्दः लभ्यते। जीवन्, सञ्चरन्, भ्रमन्, पतन्, राक्षसो वा, देवो वा, मानवो वा—यः मनः प्रशमसमुत्थं परमसुखं प्राप्नोति, स विवेकफलम् लभते, शमपुष्पस्य पूर्णविकासमिव। संसारव्यवहारे अपि स्थितः, न अनेकेषु कर्मसु प्रवृत्तः, न परित्यक्तः, न च स्पृह्यते, यथा सूर्यः गगने स्थितः।