श्रीरामाय महर्षिः कथयति— हे राम, संसाररूपः दुर्निवारः विषूचिका इव मोहविषदूषितः भवति। स च योगमन्त्रपावनप्रभावेन, गरुडविषहरमिव, शम्यते। यथा हरिः, हरः, ब्रह्मा चान्ये च देवाः कुतूहलविक्षोभशून्याः सन्ति, तथा येषां पुरुषाणां अन्तःप्रकाशः साक्षात्कृतः, ते अपि उत्तमाः जनाः जागरूकबुद्ध्या लोके तिष्ठन्ति। यदा मोहक्षयः सञ्जायते, घनतमोऽज्ञानमेखलाऽपि व्यपगच्छति, सत्यं च ज्ञायते, आत्मा च यथार्थरूपेण अनुभूयते—कदाचित् विवेकिनां सह संवादेन, कदाचित् सत्यानुभवेन, यत्र रूपाणि विलीनानि दृश्यन्ते—तदा एष संसारविचरणं रमणीयं क्रीडारूपं भवति। यदा चित्तसारः हृदि प्रकाशमानः निर्मलः च दृश्यते, सर्वेऽपि विषयाः कल्पनाः चैक्येन अनुभूयन्ते, अन्तःकरणक्रियाः शान्तिं प्राप्नुवन्ति, तदा विवेकदृष्ट्या सत्यं दृष्ट्वा संसारविचरणं लीलया परिवर्तते। इदं शरीरं रथः, तस्य स्थैर्यं तस्य स्थैर्यमिव; इन्द्रियगमनं अश्वगमनवत्; सूक्ष्मस्पन्दनं वातात्; अहं तु न तेषु कदाचन, नापि मितिः, न च भेदः, अनन्तः च। देहधारी इव संसारं भ्रमामि, अथवा परमात्मरूपेण शुद्धबुद्ध्या सत्यदर्शी सन्, एषा संसारलीला केवलं क्रीडैव। एवं दृष्टिमाश्रित्य, ये आत्मबलसम्पन्नाः, निर्मलबुद्धयः, ते महात्मानः संसारं निर्भयम् अतिक्रम्य नूतनसमुत्थिताः इव विचरन्ति। न ते शोचन्ति, न ते याचन्ते, न शुभाशुभे स्पृहयन्ति; सर्वं कुर्वन्ति, नापि किञ्चित् कुर्वन्ति। स्वरूपे स्थिताः, अन्यान् अपि स्वात्मस्थाने स्थापयन्ति, निराकाङ्क्षाः, निरासङ्गाः, आत्मनि एव तिष्ठन्ति। आगच्छन्ति, नापि आगच्छन्ति; वनं गच्छन्ति, नापि गच्छन्ति; न कुर्वन्ति, कुर्वन्ति च; न भाषन्ते, भाषन्ते च। यावन्ति कर्माणि, यावन्ति च दृश्याः, तानि सर्वाणि परं पदं प्राप्य उपशमं यान्ति। सर्वेषु कामेषु त्यक्तेषु, मनः सुखेन सञ्चरति, सर्वत्र स्थिरं चन्द्रमण्डलवत्। न सृजति, न आरम्भं करोति, सर्वकुतूहलशून्यः सन्, स्वान्तरे न प्रमत्तः भवति, यथा सोमरसः चन्द्रं न प्रमादयति। न मायाक्रिया, न कामानुसरणं, बालचित्तचपलता त्यक्त्वा पूर्णरूपेण विराजते। यत्र स्वानुभवः, शास्त्रसारः, गुरुवचनं च एकत्वेन सदा अनुभूयते, तत्र आत्मा सदा साक्षात्क्रियते। योऽर्थं शास्त्रस्य तिरस्कृत्य, पण्डितैः अवमान्यः, महानपदं गच्छेत् अपि, स तु मूढैः सह समत्वं न वाञ्छयेत्। नास्ति रोगः, नास्ति विषम्, नापि पृथिव्यां विपत्तिः, या आत्मनः मूढता जनानां दुःखहेतुः भवति। ये चित्तशुद्धिमात्रेण सज्जन्ते, तेषां शास्त्रं श्रवणीयम्; नान्यत् किञ्चिद् अज्ञाननाशनम् अस्ति। इदं शिक्षणं श्रवणसुखदं, कथोपदेशैः अलङ्कृतं, सर्वशास्त्रार्थसमन्वितं च। दुष्कराः आपदः, लघुकिल्बिषाणि च, सर्वं अज्ञानात् एव उत्पद्यते, यथा खदिरवृक्षात् कंटकाः। श्रेयो हि, हे राम, चाण्डालगृहे भिक्षापात्रेण विचरितुं, न तु अज्ञानदोषेण नष्टजीवनम्। एषा विमर्शदीप्तिः, मोक्षोपायसमन्विता, प्राप्ता चेत्, न पुनः अन्धकारे, न मोहान्धत्वे पतति। मानवजीवनस्य कमलम्, तृष्णया तमसाच्छन्नं, विवेकसूर्यस्य विशुद्धतेजसा यावत् न विकसति। संसारदुःखनिवृत्त्यर्थं, ममादिभिः सह, गुरुशास्त्राधारेण आत्मतत्त्वं ज्ञातव्यम्। जीवन्मुक्ताः, हि, हरिहरादयः यथा विचरन्ति, तथा महर्षयः अपि; अतः राघव, तवापि तथैव वर्तितव्यम्। अत्र दुःखानि अनन्तानि, सुखं क्षणिकम्; अतः सुखेषु दृष्टिः न स्थापनीया, यः दुःखसंवलितः। यः अव्ययः, निष्क्रियः, अनन्तः, सः अपि सिद्धिसारः; तं प्राप्तुं यत्नेन प्रयत्नः कर्तव्यः। ये पुरुषश्रेष्ठाः, ते मानवजीवनार्थस्य पात्राणि; येषां चित्तं निरुपद्रवम्, अनुत्तमपदे स्थितम्। ये केवलं भक्ष्यभोगराज्यादिषु तृप्ताः, येषां चेतः दूषितम्, तान् अन्धान् शुष्कडिण्डिमवत् विद्धि। ये भोगेषु रताः, कपटी, दुष्टकर्मनिष्ठाः, मित्रवेषधारिणः, अन्तः शत्रुभावयुक्ताः— एते मोहग्रस्तचित्ताः, अज्ञानमन्दतया, दुःखात् दुःखं, शोकात् शोकं, भयात् भयम्, नरकात् नरकं यान्ति। हे राम, परस्परविनाशे उत्सुकानां जनानां कदापि न श्रेयः, तेषां सुखदुःखानि विद्युत्स्फुलिङ्गवत् क्षणिकानि। ये विरक्ताः, एकान्तनिवासिनः, त्वद्वद् महात्मानः, तान् पूजनीयाः विद्धि; ते एव भोगमोक्षयोः भागिनः। परमविवेकनिष्ठया, वैराग्याभ्यासेन च, संसारस्य भीषणा नदी दुःखं च तर्तव्यम्। संसारमायायाः विषविस्मयजनकस्य लोके, ज्ञानी प्रमादं न कुर्यात्, विवेकिनः सदा तिष्ठेयुः। यः संसारं दृष्ट्वा उदासीनः भवति, स तु दह्यमानगृहशय्यायां, वह्निपथे शयानः इव। निःसन्देहं तदवस्थि अस्ति, यत्र प्राप्ते पुनरागमनं नास्ति, दुःखहेतुः नास्ति; सा पण्डितैः लभ्यते। यदि परीक्षायाम् न विद्यते, तर्हि तव दोषः कः? यदि अस्ति, तर्हि भवसिन्धोः पारं यास्यसि। यदा व्यक्ति शीघ्रं मोक्षोपायविचारणाय प्रवर्तते, तदा सः मुक्तिलाभी इति कथ्यते। अचलः, अव्यभिचारिणी शान्तिः, निःसंशया, त्रिषु लोकेषु, केवलं एकान्तस्थितेः एव स्यात्। तस्मिन् परमपदे प्राप्ते, तपः न उपयोगी, न मित्राणि, न वित्तं, न बान्धवाः सहायाः। एवं, हे राम, आत्मज्ञानस्य, विवेकस्य, वैराग्यस्य, शास्त्रगुरुपदेशस्य च महत्त्वं श्रुत्वा, संसारदुःखात् मोक्षमार्गे प्रवर्तस्व।