राघव, तव चित्तं विशुद्धं विस्तीर्णं च, सत्सङ्कल्पप्रभया शीतलमिव विराजते। पुण्येन निर्मलहृदया त्वं, स्वच्छे नभसि पूर्णचन्द्रप्रकाशवद्, दीप्तिमान् दृश्यसे। त्वं पूज्यः, तव चित्तं तृप्तम्, पृच्छितुं जानासि, उक्तं च ग्राहयितुं समर्थः; अतः मम वचनं श्रावयितुम् उत्सुकता जायते। रजःतमोभ्यां रहितं, शुद्धसत्त्वाभिमुखं चित्तं स्वे स्वे स्थापय, ततः स्थिरः भूत्वा मम ज्ञानकथां शृणु। पृच्छकस्य ये गुणाः, ते सर्वे त्वयि सन्ति; वक्तुः गुणाः मयि सन्ति, यथा समुद्रे रत्नानां तेजः। त्वं वैराग्यं प्राप्तवान्, विवेकवैराग्यसमुत्थं, मुक्ता शीतलता यथा चन्द्रकान्तमणिः चन्द्रकान्तरश्मिभिः लभते। बाल्यादेव त्वं शुद्धानि, स्थिराणि, सत्कर्माणि चिरकालं सेवनवान्, यथा कमलस्य शुद्धा नित्यशाखाः। अतः, राघव, एषा कथा त्वया श्रोतव्या; त्वमेव तस्याः पात्रम्। यथा कुमुदं चन्द्रांशुविना विना पूर्णं न प्रस्फुरति, एवं मम कथा त्वया विना न पूर्णा। यावन्ति कृत्यानि, यावन्ति च संवित्तयः, सर्वाणि तानि परमार्थसाक्षात्कारात् पूर्णतया निश्चलानि भवन्ति। यदा जिज्ञासोः चित्तं सत्यज्ञाननिष्क्रान्तं न भवति, तदा अस्य संसारदुःखभारं कः सहिष्येत्? यदा परमं लभ्यते, सर्वे चित्तवृत्तयः शमं यान्ति, यथा पर्वतशिलाः युगान्तसूर्यप्रवाहेण क्षिप्यन्ते। राम, संसाररोगः मोहविषदुष्टः, योगमन्त्रशुद्ध्या शम्यते, यथा गरुडविषहरः। यथा हरिहरब्रह्मादयः चिन्तारहिताः, विक्षेपशून्याश्च तिष्ठन्ति, तथा ये पुरुषश्रेष्ठाः स्वप्रकाशं प्राप्तवन्तः, ते जागरूकबुद्ध्या लोके चरन्ति। यदा मोहक्षयः, अज्ञानघनमेघविनाशः, तत्त्वदर्शनं, आत्मसाक्षात्कारश्च भवति — पण्डितैः विचारात्, वा सत्त्वासत्त्वयोः स्वरूपदर्शनेन — तदा संसारविचरणं लीलारूपं भवति। यदा हृदि चित्तसारः प्रकाशमानः, सर्वविकल्पाः एकरूपेण दृश्यन्ते, अन्तःकरणवृत्तयः विश्राम्यन्ति, तदा तत्त्वदर्शिनां ज्ञानदृष्ट्या संसारविचरणं लीलैव भवति। देहः रथः, स्थैर्यं तस्य दार्ढ्यम्; इन्द्रियगमनं अश्वगतिः, सूक्ष्मस्पन्दनं वातात्, अहम् अनन्तः, अकल्पितः, अविभक्तः च — न किञ्चित् एषु। देहीव लोके विचरामि, वा परमार्थदृष्ट्या तिष्ठामि, तदा अपि एषा संसारलीला केवलं क्रीडा भवति। एवं दृष्टिमाश्रित्य, ये आत्मबलिनः, विशुद्धबुद्धयः, ते लोके नूतनप्रभवत्स्थैर्येण विचरन्ति। न शोचन्ति, न याचन्ते, न शुभाशुभे स्पृहयन्ति; सर्वं कुर्वन्ति, किन्तु किञ्चिदपि न कुर्वन्ति। स्वस्वरूपे स्थिताः, अन्यान् अपि स्वात्मनि स्थापयन्ति, संग्रहत्यागविचाररहिताः आत्मनि एव तिष्ठन्ति। आगच्छन्ति, नापि आगच्छन्ति; वनं गच्छन्ति, नापि गच्छन्ति; अकरणे अपि कुर्वन्ति; अनुक्ते अपि वदन्ति। यावन्ति कृत्यानि, यावन्ति च संवित्तयः, ग्राह्यत्याज्यदृष्टयः, परमावस्थाप्राप्तौ लीयन्ते। सर्वेषु कामेषु परित्यक्तेषु, मनः मधुरं सञ्चरन्ति, सर्वत्र सुखं प्राप्नोति, स्थिरं चन्द्रमण्डलवत् भवति। न सृजन्ति, न आरम्भं कुर्वन्ति, सर्वचिन्तासु शान्तासु, आत्मनि न मत्तः भवति, यथा सुधा चन्द्रं न मत्तयति। न मायां कुर्वन्ति, न कामान् अनुधावन्ति; बालिशचपलता परित्यज्य, पूर्णप्रभया विराजन्ति। यत्र स्वानुभवशास्त्रगुरुवचनानां ऐक्यं निरन्तराभ्यासात् ज्ञायते, तत्र आत्मा निरन्तरं दृश्यते। शास्त्रार्थान् अवज्ञाय, पण्डितैः तिरस्कृतः, महापातके पतितोऽपि, मूढैः सह समता न कर्तव्या। न रोगः, न विषम्, नापि पृथिव्याम् आपद्, या स्वदेहे स्थितं मूढत्वं तावत् दुःखं जनयति। येषां चित्तं किंचित् विशुद्धम्, तेषां अयं शास्त्रः श्रोतव्यः; अन्यः शास्त्रः नास्ति, यः अज्ञानं एवं नाशयति। एषा कथा श्रोत्रसुखा, उपाख्यानोपमाभूषिता, सर्वशास्त्रवचनार्थैः एकरूपा। दुःखानि दुस्तराणि, लघुपापानि च, सर्वाणि अज्ञानात् एव जायन्ते, यथा खदिरवृक्षात् शूलानि। राम, अज्ञानदोषेण जीवनं विनष्टं त्यक्त्वा, चाण्डालपथे भिक्षापात्रेण विचरणं श्रेयः। एतद्विमर्शप्रकाशं लब्ध्वा, मोक्षोपायसमन्वितं, पुनः जनः अन्धतां, मोहान्धकारं च न प्राप्नोति। मानुषजीवनकमलं तृष्णया तमिस्रं, विवेकसूर्यस्य शुद्धप्रभया उद्गच्छति। संसारदुःखमोक्षार्थं, आत्मस्वरूपं गुरुशास्त्राभ्यां ज्ञेयम्, ममादिभिः सह। जीवन्मुक्ताः हरिहरादिवत्, महर्षयः इव, विचरन्ति; राघव, त्वमपि एवं जीव। अत्र दुःखानि अनन्तानि, सुखं क्षणिकं; अतः दुःखयुक्तेषु सुखेषु आसक्तिं न कर्तव्यम्। या निरन्तरा, निष्कलङ्का अवस्था, सा पूर्णत्वस्य सारः; सा प्रयत्नेन विज्ञातव्या। ये नरश्रेष्ठाः, ते मानवार्थस्य पात्राणि; येषां चित्तं निरुपद्रवम्, अनुत्तमस्थितौ स्थितम्। ये केवलं भोगेषु तृप्ताः, भोजनरत्याधिपत्यादिषु, भ्रष्टचित्ताः — तान् अन्धान्, तुण्डशून्यनादवत्, विद्धि। ये भोगरागिणः, कुटिलाः, दुष्टकर्मनिष्ठाः, मित्ररूपेण शत्रुभावनाः — ते मूढाः, आलस्येन मलिनचित्ताः, दुःखात् दुःखं, शोकात् शोकं, भयात् भयम्, नरकात् नरकं गच्छन्ति।