यदा मूढता मनसः अविवेकिनां घनत्वं प्राप्नोति, तदा तेषां चेतना स्थिरा भवति—यथा शीतात् जलं दृढत्वं गच्छति, वा यथा शिला। किन्तु त्वं, राघव, गुणसम्पन्नः शास्त्रार्थदर्शी च, उदितसूर्ये कमलमिव, जागरूकान्तःकरणः स्थितः। त्वं, विवेकिन्, श्रोतुं ज्ञातुं च अर्हसि, यथा वीणानादे परायणः प्राणी शृणोति। वैराग्येन, नियमेन, समचित्त-संपदा च, सा अवस्था प्राप्यते, हे राम, या नाशरहिता अस्ति। प्रारम्भे संसारमुक्त्यर्थं शास्त्रैः, साधुसङ्गेन, उत्तम-तपसा, स्वसंयमेन च, विवेकः साधनीयः। प्रयत्नेन मूढता, या संसारवृक्षस्य विषमूलं, आपदां कारणं, मोह-रात्रेः अञ्जनं च, सा अपाकर्तव्या। एषः एव मूढतानाशः परमो विज्ञेयः—यदा शास्त्रं किंचित् संशुद्धचित्तेन अपि मनसा दृष्टं भवति। यदा हृदि तृष्णा-मूढयोः सर्पिलः क्रीडति, तदा मनः अग्नौ स्थापितचर्मेव संकुच्यते। पण्डितानां तु वस्तुनिश्चयः स्फुटः भवति—यथा निर्मलाकाशे पूर्णचन्द्रदर्शनम्। यस्य मनः रमणीय-विवेकसम्पन्नं, अतीतानागतयोः यथावत् विचारयति, सः पुरुषः सत्यमेव कथ्यते। शुद्धं विस्तीर्णं च मनस्तव, शीतलविवेकप्रभया युक्तं, गुणैः निर्मलहृदयः त्वं, यथा चन्द्रप्रकाशितं नभः शोभसे। राघव, त्वं पूज्यः, तृप्तचित्तः, पृष्टुं युक्तः, उक्तं च अवगच्छसि, अतः अहं पुनः वक्तुम् उत्सुकः। रजः-तमः-वर्जितं, शुद्धसत्त्वनिष्ठं मनः स्वे स्थापय, ज्ञानश्रवणाय स्थिरः भव। पृष्टुः सर्वे गुणास्त्वयि सन्ति, वक्तुः गुणा मयि, यथा रत्नानां तेजः सागरस्य मध्ये। त्वं विवेकवैराग्यसम्भूतं वैराग्यम् आप्तवान्, हे मुनिश्रेष्ठ, यथा चन्द्रकान्तमणिः चन्द्रकिरणैः शीतलतां प्राप्नोति। बाल्यादेव त्वं शुद्धानि, दीर्घकालस्थायिनि च गुणानि आचरितवान्, यथा पद्मस्य निरन्तरशुद्धनालानि। अतः अहं एतां कथां कथयिष्यामि; त्वमेव श्रोतुम् अर्हसि। यथा कुमुदं चन्द्रांशुं विना पूर्णं न विकसति, तथा एषा कथा त्वां विना अपूर्णा। यानि क्यानि च कर्माणि, याः काश्चित् प्रवृत्तयः, सर्वाः अपि परं पदं ज्ञात्वा उपशमं गच्छन्ति। यदि जिज्ञासोः मनः तत्त्वज्ञाने न विश्राम्यति, तर्हि कः इह संसारभारं सहिष्यति? यदा परं पदं लभ्यते, सर्वाः विचारगतयः विलयं यान्ति, यथा पर्वतशिलाः कल्पान्ते सूर्यप्रवाहे नीयन्ते। हे राम, संसाररोगः दुर्दमः, मोहविषसमन्वितः, योगमन्त्रेण शुद्धः, गरुडविषहरमिव, शमं गच्छति। यथा हरिः, हरः, ब्रह्मा च, अन्ये च, जिज्ञासारहिताः, उद्वेगारहिताः च सन्ति, तथा आत्मप्रकाशसम्पन्नाः श्रेष्ठपुरुषाः जागरूकबुद्ध्या लोके वर्तन्ते। यदा मोहो निवृत्तः, अज्ञानघनमेघः अपगतः, सत्यं ज्ञातम्, आत्मा यथारूपं अनुभूतः—पण्डितैः तर्केण वा, सत्तानास्तित्वदर्शनेन वा, तदा एषः संसारः रम्यः क्रीडारूपः भवति। यदा चित्तसारः हृदि विशदः, उज्ज्वलः च, सर्वाः प्रवृत्तयः एकरूपेण दृश्यन्ते, अन्तःकरणवृत्तयः शान्तिं यान्ति, तदा तत्त्वदर्शिना एषः संसारः लीलारूपः भवति। देहः रथः, तस्य स्थैर्यम्; इन्द्रियाणां गमनं अश्वगतिः, सूक्ष्मस्पन्दनं वातात्, किन्तु अहं न तेषां कश्चन—अपरिमितः, अनन्तः, अविभक्तः। देहधारीव लोके विचरामि, वा परं पदं प्राप्य तत्त्वदर्शी, एषः संसारः केवलं क्रीडा भवति। एवं दृष्टिं आश्रित्य, ये आत्मबलसम्पन्नाः, निर्मलबुद्धयः, ते नूतनोत्थिताः इव संसारं निर्भयम् अनुचरन्ति। न ते शोचन्ति, न याचन्ते, न शुभाशुभे इच्छन्ति; सर्वं कुर्वन्ति, किन्तु किञ्चित् अपि न कुर्वन्ति। स्वभावे स्थिताः, अन्यान् अपि स्वे स्थापयन्ति, परित्यागग्रहाभावेन आत्मन्येव वसन्ति। आगच्छन्ति च, न आगच्छन्ति; वनं यान्ति, न यान्ति; न कुर्वन्ति अपि कुर्वन्ति; न भाषमाणाः अपि भाषन्ते। यानि क्यानि च कर्माणि, याः काश्चित् प्रवृत्तयः, ताः सर्वाः परं पदं प्राप्य उपशमं यान्ति। सर्वेषु अपि इच्छासु त्यक्तेषु, मनः सौम्यगमनेन सर्वत्र सुखं प्राप्नोति, यथा चन्द्रमण्डलम्। न किञ्चित् उत्पाद्य, न किञ्चित् आरभ्य, सर्वजिज्ञासायां शान्तायाम्, न स्वे मद्यते, यथा अमृतं चन्द्रं न मदयति। न मायां करोति, न इच्छानुगतः भवति; बालिशचपलतां त्यक्त्वा, पूर्णतया प्रकाशते। यत्र स्वानुभवः, तत्त्वशास्त्रं, गुरुवचनं च एकत्वेन अनुभूयते, तत्र आत्मा निरन्तरं दृश्यते। यः शास्त्रार्थं अवज्ञाय, पण्डितैः तिरस्कृतः, सः महतीं आपदं गतः अपि, मूढैः समत्वं न वाञ्छेत्। न रोगः, न विषम्, नापि पृथिव्यां विपत्तिः, या तावत् दुःखदायिनी, यथा मूढता, या स्वदेहे वसति। येषां मनः किंचित् शुद्धं, तेषां एषः शास्त्रः श्रोतव्यः; अन्यः नास्ति शास्त्रः, यो मूढतां एवं नाशयति। एषा कथा श्रोतुम् रम्या, उपाख्यानोपमाभूषिता, सर्वशास्त्रार्थसङ्गत्या युक्ता। या दुःसहाः आपदः, या लघु-पापानि, सर्वं अज्ञानात् जायते, यथा खदिरवृक्षात् कंटकाः। श्रेयो हि, हे राम, चाण्डालगृहे भिक्षाटनं, न तु अज्ञानदोषेण जीवनम्।