महानसि त्वं, विरक्तः, विज्ञः, जनसमाजे प्रतिष्ठितः; तव अन्तः सत्यं निलीयते, यथा कुसुमजलम् वस्त्रे सम्यग् अवशोष्यते। तव बुद्धिः, श्रवणपरायणया परमार्थविवेचनाय प्रवृत्ता, अर्थं विव्याप्तुम् समर्था, यथा सूर्यकान्तिः सलिलमिव प्रविशति। यद् अहं त्वाम् उपदिशामि, तत् हृदि सम्यक् स्थापनीयम्; अन्यथा त्वया मां न पृच्छितव्यम्, यतोऽहं व्यर्थं न भाषे। मनः खलु, हे राम, संसारारण्ये वानरवत् चपलम्; तत् हृदि यत्नेन निगृह्य परमार्थं शृणु। ये विवेकहीनाः, अज्ञानिनः, दुष्टसंगरता येषाम्, तान् दूरतः दीर्घकालम् परिहर्तव्यान्; साधवः एव पूज्याः। सत्संगात् विवेकः जायते; विवेकरूपवृक्षस्य द्वौ फलौ—भोगः च मोक्षः—इति प्रसिद्धम्। मोक्षद्वारे चत्वारः रक्षकाः निर्दिष्टाः—शमः, विचरणम्, तुष्टिः, चतुर्थः सत्संगः। एतेषु द्वौ, त्रयः, वा सर्वे वा, यत्नेन साधनीयाः; ते बलात् मोक्षराजमहापुरद्वारं उद्घाटयन्ति। एषां किञ्चिदपि प्राणैरपि आश्रयेत्; एकस्मिन् साधिते सर्वे वशे भवन्ति। विवेकः एव शास्त्रस्य, ज्ञानस्य, तपसः, तेजसः च भाण्डम्, भूषणम्, रूपम्; यथा सूर्यः सर्वदीपनां रूपम्। अविवेकिनां मनसि जडता घनिभूता चेतनां स्थगयति, यथा शीतेन सलिलं स्थूलं वा शिलायाः सदृशम्। त्वं तु, हे राघव, गुणसम्पन्नः, शास्त्रार्थदर्शी, उदितार्कः कमल इव जागरूकान्तरात्मा स्थितः। त्वं अर्हसि, प्राज्ञ, एतद् ज्ञानदर्शनं श्रोतुं ग्रहीतुं च, तन्त्रीस्वनलोलपशुवत् श्रवणैः। वैराग्याभ्यासेन, नियमेन, समचित्तगुणसम्पत्त्या सा दशा लभ्यते, या नाशरहितम्, हे राम। प्रारम्भे मोक्षसिद्ध्यर्थं विवेकः साध्यः—शास्त्रैः, सत्सङ्गेन, उत्तमेन तपसा स्वसंयमेन च। यत्नेन मूढतां निहन्तव्यम्, या संसारविषवृक्षमूलम्, आपदां कारणम्, मोहनिशाकज्जलम्। मूढताया हि परमो नाशः—शास्त्रदर्शनं, अपि च अल्पशुद्धचित्तेन अपि। यदा तु हृदि व्यर्थाशाभ्रमूढतासर्पिलयः कम्पन्ते, तदा मनः अग्निसंस्थितचर्मवत् संकुच्यते। विदुषां तु वस्तुविचारः स्फुटः, यथा निर्मलनभसि पूर्णचन्द्रदर्शनम्। यस्य मनः विवेकसुखेन युक्तम्, गतागतयोः सम्यग् विचिनोति, सः पुरुषः सत्यमुच्यते। शुद्धविस्तीर्णं मनः, सद्विचारदीप्तिशीतलम्, पुण्यनिर्मलहृदयेन त्वं चन्द्रप्रकाशितमिव नभः स्फूर्तिमान् दृश्यसे। राघव, त्वं पूज्यः, तव मनः पूर्णम्, पृच्छायाः यथायोग्यं जानासि, उक्तार्थं च बोधसि; अतः अहम् अपि वदितुम् उत्सुकः। रजस्तमःरहितं, शुद्धसत्त्वनिष्ठं चित्तं आत्मनि स्थापयित्वा, अस्य ज्ञानस्य श्रवणे स्थितः भव। पृच्छकस्य सर्वे गुणाः त्वयि, वक्तुः मयि, यथा रत्नानां विभा सागरे। विवेकवैराग्यसम्भूतं वैराग्यम् त्वया प्राप्तम्, यथा चन्द्रकान्तमणिः चन्द्रकिरणैः शीतलतां लभते। बाल्यादारभ्य त्वं शुद्धगुणान् दीर्घकालम् अभ्यास्य, यथा सततम् अमलपद्मनालिका। अतः एषा कथा त्वया श्राव्या; त्वमेव तस्याः पात्रम्। यथा कुमुदं विना शशिनं पूर्णतां न यास्यति, एवं कथेयं त्वां विना न सम्पूर्णा। यावन्ति प्रवृत्तयः, यावन्ति विकल्पदर्शनानि, सर्वाणि तानि परमार्थदर्शने उपशमं यान्ति। यदि साधकस्य मनः तत्त्वज्ञानरूपे न विश्राम्यति, तर्हि कः इह अनन्तदुःखभारम् सहेत? परमार्थलाभे सर्ववृत्तयः निवर्तन्ते, यथा पर्वतशिलाः कल्पान्तसूर्यप्रवाहे प्लाव्यन्ते। संसारविषरोगः, मोहविषदुष्टः, योगमन्त्रेण विशुद्धेन शम्यते, यथा गरुडभेषजेन। यथा हरिहरब्रह्मादयः जिज्ञासारहिताः, विचिकित्सारहिताः, आत्मदीप्तिसम्पन्नाः पुरुषश्रेष्ठाः अपि एवमस्ति; जागरूकबुद्धयः जगति स्थिताः। यदा मोहक्षयः, अज्ञानघनविनाशः, तत्त्वदर्शनम्, आत्मलाभः च भवति—पण्डितैः युक्तिविचारात्, अथवा वस्तुनष्टेषु सत्सु सत्यानृतदर्शनेन—तदा संसारयात्रा लीला एव। यदा हृदयस्थे चित्तसारः स्वच्छदीप्तिमान्, सर्वविकल्पाः एकरसदृशा दृश्यन्ते, अन्तःकरणवृत्तयः शमं यान्ति, तदा तत्त्वदर्शना संसारयात्रा लीला एव। देहः रथः, स्थैर्यम् तस्य धृति, इन्द्रियगति अश्वगतिः, सूक्ष्मस्पन्दनं वातात्, अहम् तु, अपरिमितः, अनन्तः, निरुपाधिकः, न तेषु कश्चन; देहात्मना संसरणे अपि, परमार्थदर्शना अपि, संसारयात्रा केवलं लीला। एतद् दृष्ट्या ये आत्मबलसम्पन्नाः, निर्मलबुद्धयः, ते संसारं विहरन्ति, नूतनोत्थिताः इव। ते न शोचन्ति, न याचन्ते, न शुभाशुभे स्पृहयन्ति; सर्वं कुर्वन्ति, किंचिदपि न कुर्वन्ति। स्वभावस्थाः सन्तः, अन्यान् अपि स्वात्मनि स्थापयन्ति, परित्यागग्रहाभावात् आत्मनि एव तिष्ठन्ति। आगच्छन्ति, न च आगच्छन्ति; वनं यान्ति, न च यान्ति; न कुर्वन्तः अपि कुर्वन्ति; न वदन्तः अपि वदन्ति। यावन्ति प्रवृत्तयः, यावन्ति विकल्पाः, ते सर्वे परमार्थसिद्धौ उपशमं यान्ति। एवं, हे राम, यः विवेकी, शान्तचित्तः, सत्संगयुक्तः, स धर्ममार्गे स्थिरः भवति; तस्य संसारः न दुःखरूपः, केवलं लीला एव।