तस्मात् केवलं बुद्धिमन्तः सततं तत्त्वविज्ञानाय यत्नं कुर्वन्ति, जागरूकं प्रमाणवन्तं पुरुषं विनयपूर्वकं पृच्छन्तः। प्रमाणसम्पन्नस्य महात्मनः गुरोः वचांसि पृष्टानि यथोचितं सावधानतया ग्रहीतानि, यथा काञ्चनपुष्पं वस्त्रेण सम्यक् संगृह्यते। हे वाग्विदां वर, यः पुरुषः तत्त्वाज्ञं वा अप्रामाणिकं पृच्छति, तस्मात् मोहिततरः नास्ति। यः पुनः प्रमाणवतः तत्त्वज्ञस्य सम्यक् पृच्छित्वा अपि तस्य वचनं नानुतिष्ठति, स नराणां मध्ये अधमः। यः वक्ता विषयज्ञः वा अज्ञः इति पूर्वं परीक्ष्य तदनुसारं पृच्छति, स एव प्राज्ञः पृच्छकः उच्यते। यः तु वक्तुः सामर्थ्यं न निश्चित्य बालवत् पृच्छति, स अधमः महद्विद्यायाः अयोग्यः। प्राज्ञः तु तस्मै एव उत्तरं दद्यात्, यः पृच्छकः आद्यन्तयोः अर्थयोः ग्राह्यबुद्धिः, निर्दोषः च; न तु अधमाय पशुवद्भावाय। यः वक्ता पृच्छकस्य तत्त्वार्थप्रामाण्यायोग्यत्वं न विचिन्त्य भाषते, तमिह प्राज्ञाः मूढतमं मन्यन्ते। हे रघुनन्दन, त्वं गुणनिधिः, योग्यपृच्छकः च; मम च उत्तरदाने कौशलं अस्ति, अतः अस्माकं संवादः उचितः। मया यदुक्तं, त्वं शब्दार्थकुशलः, तदर्थं सम्यक् विविच्य अविभक्तं हृदि धारय। त्वं महात्मा, वैराग्यवान्, विज्ञानसम्पन्नः, समाजे प्रतिष्ठितः च; तव अन्तःसत्त्वे सत्यं वस्त्रस्थकुङ्कुमजलवत् प्रतिष्ठते। तव बुद्धिः, परमार्थश्रवणचिन्तायाम् प्रवृत्ता, सूर्यकान्तिरिव सलिले अर्थं सम्यक् प्रवेशयति। मया यदुक्तं तद् हृदि सम्यक् धारय; अन्यथा त्वया मां न पृच्छनीयम्, यतोऽहं व्यर्थं न भाषे। मनः हि चञ्चलं, हे राम, संसारवने वानरवत्; तद् हृदि यत्नेन निगृह्य परं तत्त्वं शृणु। ये विवेकहीनाः, मूढाः, दुष्टसङ्गरता च, तान् चिरकालं दूरतो त्यजेत्; साधवः एव पूजार्हाः। सत्सङ्गेन सदा विवेकः जायते, विवेकवृक्षस्य द्वौ फलौ—भोगः मोक्षः च—इति श्रूयते। मोक्षद्वारे चत्वारः रक्षकाः कीर्त्यन्ते—शमः, विचारः, सन्तोषः, चतुर्थः साधुसङ्गः। एतेषां द्वयोः त्रयस्य वा सर्वेषां वा यत्नेन साधनं कार्यम्; ते मोक्षराजस्य प्रासादद्वारं बलात् उद्घाटयन्ति। तेषु किञ्चिदपि एकं प्राणैरपि आश्रयेत्; एके साधिते सर्वे वशे भवन्ति। विवेकः शास्त्रविद्यातेजोऽनुष्ठानानां पात्ररूपं भूषणं स्वरूपं च, यथा सूर्यः सर्वदीप्तीनां स्वरूपम्। मूढानां चित्ते यदा स्थूलतमो भवति, तेषां चेतना स्थिरा भवति, शीतेन जलस्य यथा स्थैर्यम्, वा शिलावत्। त्वं तु, हे राघव, गुणसम्पन्नः, शास्त्रार्थदर्शी, जागरितान्तःकरणः, उदितेऽर्के कमलमिव स्थितः। त्वं योग्यः, हे बुद्धिन, एतद्ज्ञानदर्शनं श्रोतुं ग्राहयितुं च, तच्छब्दश्रवणलोलुपपशुवद् एकाग्रः। वैराग्येन, यमेन, समचित्तसाधुत्वसम्पत्त्या च, सा दशा लभ्यते, हे राम, या विनाशरहिता। प्रथमं संसारमोक्षार्थं विवेकः शास्त्रैः, सत्सङ्गेन, उत्तमेन तपसा, दमेन च साध्यः। यत्नेन मूढत्वं निर्मूलयेत्, यत् संसारवृक्षविषबीजं, दुःखहेतु, मोहरात्र्याः अञ्जनं च। शास्त्रदर्शनं, यद्यपि किंचित् शुद्धचित्तेन, मूढत्वस्य परं नाशं इति विद्धि। यदा हृदि निरर्थकाशाभ्रमदं सर्पकुञ्जरं तिष्ठति, तदा मनः अग्निसंस्थचर्मवत् संकुच्यते। प्राज्ञस्य तु वस्तुनिष्ठा दृष्टिः निर्मलदिशि पूर्णचन्द्रदर्शनवत् प्रकाशते। यस्य मनः सुखविवेकसम्पन्नं, भूतभव्ययोः यथावत् चिन्तनक्षमं, स एव सत्त्ववान् इति कथ्यते। शुद्धविस्तीर्णमनाः, साधुविचारशीतलप्रभया, त्वं पुण्यपवित्रहृदयः, शशिनाभासिताकाशमिव विराजसे। हे राघव, त्वं पूजार्हः, तव मनः तृप्तम्, पृच्छायाम् अपि कौशलं अस्ति; उक्तं च बोधसि, अतः अहं वदने उत्सुकः। रजस्तमःरहितं, शुद्धसत्त्ववृत्तिं मनः आत्मनि स्थापयित्वा, स्थिरः भूत्वा एतज्ज्ञानं शृणु। पृच्छकस्य सर्वे गुणाः त्वयि, वक्तुः गुणाः मयि, यथा रत्नानां तेजः सागरमिव। विवेकवैराग्यसम्भूतं वैराग्यं त्वया प्राप्तं, हे मुने, यथा इन्दुवल्लरी चन्द्रकान्तिम्। बाल्यात् एव त्वया शुद्धाः, स्थिराः, उत्तमा गुणाः दीर्घकालं साधिताः, यथा पद्मनालिन्यः शुद्धधाराः। तस्मात् एतां कथां शृणु; त्वमेव तस्याः योग्यः पात्रम्। यथा कुमुदिनी चन्द्रमिना विना पूर्णं न विकसति, एवं त्वया विना एषा कथा न सम्पूर्णा। यावन्ति कृत्यानि, यावन्ति च ज्ञानानि, सर्वाणि तानि परमार्थदर्शने विश्रामं यान्ति। यदि पिपासोः मनः तत्त्वज्ञानविषये विश्रान्तिं न प्राप्नोति, तर्हि अस्य जगति कोऽपि अनन्तचिन्ताभारं सहेत? यदा परमं प्राप्तं तदा सर्वे चिन्तावृत्तयः विलयं यान्ति, यथा पर्वतशिलाः युगान्तसूर्यप्रवाहे।