कर्मसु सदा प्रवृत्ताः जनाः अस्य लोके अनन्तकर्मचक्रे निमग्नाः सन्तः परमपदं यावत् न पश्यन्ति, तावत् तत्रैव प्रवृत्ताः वर्तन्ते। यदा तु कश्चित् अस्य जगतः यथार्थदर्शनं कृत्वा, मनः तत्र प्रविष्टं ज्ञात्वा, आसक्तिहीनः जनः तद् जगत् परित्यज्य परमं प्राप्नोति, यथा बद्धः गजो बन्धनात् विमुक्तः स्यात्। हे राम, अयं संसारस्य दुःखमयः अनन्तः चेष्टापथः, ज्ञानाभावे शरीरत्यागे अपि न निवर्तते, महान् जालरूपः अस्ति। केवलं महाबुद्धयः एव ज्ञानयुक्तयुक्त्या संसारसागरस्य दुःखतरङ्गान् तरन्ति, अन्यथा न कदापि, हे रघुनन्दन। अतः, एकचित्तेन तत्त्वज्ञानस्य विधिं श्रुत्वा, तेनैव सागरं संसारस्य तरणीयम् इति सदा मनसा श्रुतव्यं। अस्य संसारस्य अनन्तदुःखतरङ्गाः अनन्तचेष्टाभ्यः उत्पन्नाः, यावत् सम्यग्ज्ञानं न भवति, तावत् अन्तः दीर्घकालं दहन्ति, हे अनघ। हे राघव, ज्ञानाश्रयविना कथं पण्डिताः शीतवाततापादिद्वन्द्वदुःखानि सहन्ते? मोहग्रस्तं जनं दुःखानि चिन्ताः च सर्वत्र दहन्ति, यथा तृणानि अग्निज्वालाभिः। किन्तु सम्यग्दर्शिनं ज्ञानीं दुःखानि न दहन्ति, यथा वर्षार्द्रं वनं अग्निना संवत्सरमपि न दह्यते। संसारमरुतेन व्याधितापैः पीड्यमानः अपि तत्त्ववित् कल्पद्रुमवत् न विकम्पते। अतः, केवलं बुद्धिमन्तः तत्त्वज्ञानाय यत्नपूर्वकं प्राज्ञात् गुरोः विनयेन पृच्छेयुः। प्राज्ञस्य गुरोः वाक्यानि यथा काश्मीरगौरवस्त्रं सम्यक् गृह्यते, तथा श्रद्धया ग्राह्याणि। हे वाग्विशारद, यः अज्ञानिनं वा अप्रामाणिकं पृच्छति, तस्मात् मोहितः कोऽपि नास्ति। तु यः प्रामाणिकं ज्ञानीं पृच्छित्वा तस्य वाक्यानि नानुतिष्ठति, सः निन्दनीयः मनुष्येषु। यः वक्तारं विषयज्ञं वा अज्ञं वा प्रथमं विवेच्य पृच्छति, सः पृच्छकः पण्डितः स्यात्। यः तु अविवेच्य वक्तारं बालवत् पृच्छति, सः हीनः महाज्ञानाय अयोग्यः। पण्डितः तु तदा एव उत्तरं दद्यात्, यदा पृच्छकः आरम्भान्तदर्शी च निष्कल्मषः च भवति, न तु पशुवद् हीनाय। यः पृच्छकस्य पात्रतां तत्त्वार्थं च न विचिन्त्य वदति, सः लोकस्य मूर्खतमः इति पण्डितैः कथ्यते। त्वं तु, हे रघुवंशशिरोमणे, गुणनिधिः योग्यपृच्छकः च असि, अहं च उत्तरदाने समर्थः—अतः अस्माकं संवादः युक्तः। यद् यद् अहं वदामि, त्वं शाब्दार्थविशारदः तत्त्वतो विवेच्य, अविभक्तं हृदि धारय। त्वं महात्मा असि, वैराग्ययुक्तः, विज्ञानवान्, लोकमध्ये प्रतिष्ठितः; तव हृदि तत्त्वं प्रविशति, यथा काश्मीरजलम् वस्त्रे। तव बुद्धिः श्रवणपरायणा परमार्थविचारिणी च, यथा सूर्यकान्तिः वारिणि प्रविशति। यद् अहं वदामि, तत् हृदि स्थापनीयम्; अन्यथा मया पृच्छितुम् अर्हसि न, न हि अहं वृथा भाषे। मनः हि, हे राम, वनस्थं वानरमिव चपलम्; तत् हृदि यत्नेन निगृह्य परं तत्त्वं शृणु। यः विवेकहीनः अज्ञः च दुष्टसंगिनं च, तं दीर्घकालं दूरतः परिहरेत्; सत्पुरुषाः एव पूज्याः। सत्संगेन नित्यं विवेकः जायते, विवेकरूपवृक्षस्य द्वौ फलौ—भोगः मोक्षः च। मोक्षद्वारे चत्वारः रक्षकाः स्मृताः—शमः, विचारः, सन्तोषः, सत्संगः चतुर्थः। एतेषां द्वयोः त्रयाणां वा सर्वेषां वा साधनं कर्तव्यम्; ते बलात् मोक्षराजमहाद्वारं उद्घाटयन्ति। एकस्य अपि तेषां शरणं प्राणैः अपि कर्तव्यम्; एकस्य साधने सर्वे वश्याः भवन्ति। विवेकः एव शास्त्रस्य, ज्ञानस्य, तपसः, तेजसः च पात्रं भूषणं रूपं च, यथा सूर्यः सर्वदीपनां रूपम्। विवेकशून्येषु जडता घनिभूता चेतनां स्थगयति, यथा हिमात् जलं स्थूलं शिलावत् स्यात्। त्वं तु, हे राघव, गुणगणैः शास्त्रार्थदर्शिता च जागरूकचित्तः, पद्ममिव प्रातःकाले स्थितः। त्वं योग्यः, हे पण्डित, अस्य ज्ञानदर्शनस्य श्रोतुं ग्रहणाय च, यथा वीणानिनादे निमग्नः प्राणी। वैराग्याभ्यासेन, दमेन, समचित्ततायाः संपदाः च, सा अवस्था प्राप्यते, हे राम, या नाशरहिताः। प्रारम्भे तु मोक्षार्थं विवेकः शास्त्रैः, सत्संगेन, उत्तमेन तपसा दमेन च साधनीयः। यत्नेन मूढत्वं, यत् संसारवृक्षविषबीजं, आपदां कारणं, मोहान्धकारस्य अञ्जनं च, निवारणीयम्। मूढत्वनाशः एव परमो ज्ञेयः, यदा शास्त्रं स्वल्पशुद्धचित्तेन अपि सन्मान्यते। व्यर्थाशां मूढत्वस्य सर्पकूपः हृदि सर्पति चेत्, मनः अग्निसंलग्नचर्मवत् संकुच्यते। पण्डितस्य तु वस्तुदृष्टिः स्वच्छे नभसि पूर्णचन्द्रदर्शनवत् स्फुटा भवति। यः मनः सुखविवेकेन युक्तं, अतीतानागतयोः कौशलपूर्वकं चिन्तयति, सः सत्पुरुषः इति कथ्यते।