यो विश्वस्य दुःखमपि अन्यायं च पश्यन् कः न विरक्तो भवेत्? किन्तु, महात्मनां तु विवेकात् एव परमवैराग्यमुत्पद्यते। ये महान्तः विस्तीर्णबुद्धयः, येषां हृदि वैराग्यम् अपूर्वकारणं विना जायते, केवलं ते एव निःकलुषचित्ताः सन्ति। यथा काञ्चनवनमालया युवान् शोभते, एवं आत्मविवेकविस्मयेन च वैराग्यस्पर्शेन च भूषितः प्राज्ञः पुरुषः तेजसा विराजते। ये विवेकबलेन संसाररचनाम् अनुदिनं विचारयन्ति, ततो वैराग्यम् आप्नुवन्ति, ते एव नराणां श्रेष्ठाः। स्वविवेकबलात् पुनः पुनः एतां मायां परीक्ष्य, बाह्याभ्यन्तरयोः तां दृढतया परित्यजेत्। श्मशानं वा आपदं वा दुःखं वा दृष्ट्वा कः न विरक्तो भवेत्? किन्तु यः स्वयमेव उत्पन्नः वैराग्यः, स एव श्रेयः परमम्। त्वं तु स्वाभाविकवैराग्ययुक्तः, महत्त्वमपि प्राप्तवान्, ज्ञानबीजाय यथा मृदुभूमिः योग्यते, तथा त्वम् अपि योग्यः। भगवतः परमेश्वरस्य कृपया, यथा तव विवेकानन्तरं शुभा बुद्धिः जायते। कर्मेषु महत् प्रयासः, घोरतपः, नियमः, दानम्, तीर्थयात्राः, दीर्घकालविवेकयुक्तविचारः च—एतेषु यदा पापानि क्षीयन्ते, परमार्थविचारः जायते, तदा काकतालीयेनैव विवेकः जायते। जनाः कर्मसु आसक्ताः, अनन्तकर्मचक्रे निमग्नाः, यावत् तैः परमपदं न दृश्यते। यदा एतत् जगत् यथार्थरूपेण दृश्यते, मनश्च तत्र लीनम्, तदा अनासक्ताः जनाः तद् त्यक्त्वा परमं प्राप्नुवन्ति, यथा बद्धाद् गजाः विमुक्ताः। हे राम, संसारस्य दुस्तरं च अनन्तं च प्रवृत्तिरियं, ज्ञानं विना, शरीरपरित्यागे अपि न निवर्तते; सा महाजालवत् अस्ति। महतां बुधां विवेकज्ञाननौका एव संसारसागरं तरन्ति, अन्येन न कदापि, हे रघुनन्दन। अतः, एकाग्रचित्तः तव ज्ञानोपायं शृणु, यः संसारसागरं तर्तुं समर्थः, तं सदा एकाग्रतया आचर। संसारदुःखानां अनन्ततरङ्गाः, अनन्तप्रयत्नोत्थाः, दीर्घकालं दहन्ति, यावत् सम्यग्ज्ञानं तान् न निवारयति, हे निर्मल। हे राघव, ज्ञानं विना, शीतमारुततापादिद्वन्द्वदुःखानि कथं सहन्ते प्राज्ञाः? मोहिनं जनं प्रतिपदे दुःखानि चिन्ताश्च पीडयन्ति, यथा तृणानि वह्निना दह्यन्ते। किन्तु, ये यथार्थज्ञानदृष्टिसम्पन्नाः, तान् क्लेशाः न दहन्ति, यथा वर्षदग्धवनं वह्निना न दह्यते। संसारमरुभूमौ व्याध्युपद्रवेण पीड्यमानः अपि, तत्त्वविद् कल्पद्रुमवत् न विक्रियते। अतः, प्राज्ञः पुरुषः सततं तत्त्वज्ञानाय यत्नं कुर्यात्, जागरूकप्रमाणपुरुषं विनीतया पृच्छेत्। प्रामाणिकमहात्मनः वचनानि यथासंभ्रमं ग्राह्याणि, यथा कस्तूरी वस्त्रेण सञ्चिनुयात्। हे वाग्विशारद, यः अज्ञातत्त्वं वा, अप्रामाणिकं वा पृच्छति, तस्मात् मूढतरः नास्ति। पुरुषेषु सः अधमः, यः प्रामाणिकं ज्ञात्वा पृष्ट्वा अपि तस्य वचनं नानुतिष्ठति। यः वक्तारं विषयज्ञं वा अज्ञं वा पूर्वं विचिन्त्य पृच्छति, सः प्रष्टा एव प्राज्ञः। यः तु वक्तारं न परीक्ष्य, शिशुवत् पृच्छति, सः अधमः, न महाज्ञेयः। प्राज्ञः तु केवलं तेन पृष्टः उत्तरं दद्यात्, यस्य चित्तं आरम्भान्तग्रहणक्षमं निर्मलं च; न तु अधमपशुस्वभावाय। यः पृच्छकं विषयार्थप्रामाण्ये योग्यं वा अयोग्यं वा न विचिन्त्य वदति, तम् अत्र मूढतमं विदुः। त्वं तु रघुनन्दन, गुणनिधिः, योग्यः पृच्छकः, अहं च उत्तरवित्, अतः अस्माकं संवादः युक्तः। मम यत् वचनं, त्वं शब्दार्थविशारदः, तत्त्वतः विविच्य अविभक्तं हृदि धारय। त्वं महान्, वैराग्ययुक्तः, विज्ञः, प्रतिष्ठितः, तव अन्तः सत्यमेव प्रविष्टम्, यथा वस्त्रे कस्तूरीजलम्। तव बुद्धिः, परमसत्यश्रवणविवेकेन युक्ता, अर्थं विविनक्ति, यथा सूर्यकान्तिः जले प्रविशति। यत् किञ्चिद् वदामि, तत् हृदि स्थापय; अन्यथा मां न पृच्छेत्, मम वचनं न व्यर्थं। मानस्स्वभावतः चपलः, हे राम, यथा वने कपिः; तं हृदि यत्नेन संयम्य, परमतत्त्वं शृणु। ये विवेकहीनाः, मूढाः, दुष्टसङ्गरता च, तान् दूरं बहुकालं परिहरेत्; साधवः एव पूज्याः। सत्सङ्गतः सततम् विवेकः जायते; विवेकतरोर् द्वौ फलौ, भोगमोक्षौ, उच्येते। मोक्षद्वारे चत्वारः द्वारपालाः—शमः, विचारा, तुष्टिः, सत्सङ्गः चतुर्थः। एतेषां द्वयोः, त्रयाणां, वा सर्वेषां वा, यत्नेन साधनं कार्यम्; ते मोक्षराजस्य राजमहाद्वारं बलात् उद्घाटयन्ति। एकस्यापि तेषां पूर्णेन प्राणेन शरणं गृहीत्वा, सर्वे अपि वशे भवन्ति। विवेकः एव शास्त्रज्ञानतपःतेजसां पात्रं भूषणं रूपं च, यथा सूर्यः सर्वदीपनां रूपम्।