यत्र कालचक्रं प्रवर्तते तत्र, धर्मस्य स्थितिः क्षीयमाणा, जनाः प्रतिदिनं केवलं भोजनसक्ताः जाताः, धान्यस्य कृषौ प्रवृत्ताः। तत्र भूमिपालानां विषयार्थे विवादाः समुत्पन्नाः, भूमौ बहवः प्राणी दण्डाय पतिताः। ततः भूमिं युद्धरहितां शासितुं असमर्थाः राजानः शनैः स्वयं च प्रजाभिः सह दुःखमापन्नाः। तेषां दुःखनिवारणाय, सृष्टेः क्रमस्य संस्थापनाय, वयं च अन्ये च, गूढज्ञानदृष्टयः प्रकाशिताः। एवं राजसु प्रथमं एषा अध्यात्मविद्या वर्णिता, ततः जगति प्रसृत्य राजविद्या इति प्रसिद्धा अभवत्। राजविद्या, राजगुह्यं, परमाध्यात्मशास्त्रं—एतानि ज्ञात्वा, हे राघव, राजानः परमशोकमुक्तिं प्राप्तवन्तः। बहूनां निर्मलकीर्तीनां राज्ञां गत्यनन्तरं, त्वं राम, दशरथात् अस्मिन भूमौ जातः। तव मनसि, अतिशुद्धे हृष्टे, एषा रम्या, कारणरहितं वैराग्यं उत्पन्नं, हे रिपुसूदन। सर्वेषां साधूनां विवेकिनां च, वैराग्यं साधारणतः कारणेन जायते, हे राम, तद्राजसवैराग्यं। किंतु अद्भुतं कारणरहितं वैराग्यं तव उत्पन्नं, साधूनां विस्मयजनकं; तव वैराग्यं निर्मलं, स्वविवेकजन्यं च। कः न वैराग्यं प्राप्नुयात्, यदि तु तद्दुष्टं अन्यायं पश्येत्? परन्तु साधूनां, परमवैराग्यं केवलं विवेकात् जायते। ये महात्मानः, येषां वैराग्यं बाह्यकारणरहितं, त एव शुद्धचित्ताः। नूनं जीवः बुद्धिमान् स्वविवेकविस्मयेन वैराग्यस्पर्शेन शोभते, यथा वनपुष्पमालया युवकः शोभते। ये विवेकात् अस्य संसाररचनां चिन्तयन्ति, वैराग्यं प्राप्नुवन्ति, त एव पुरुषेषु उत्तमाः। स्वविवेकबलात् पुनः पुनः एषां मायां परीक्ष्य, तां बहिरन्तरं बलात् त्याज्यम्। कः न वैराग्यं प्राप्नुयात् श्मशानं, आपदं, दुःखं वा दृष्ट्वा? किंतु यत् वैराग्यं स्वतः एव जायते, तद्वै परमं हितम्। तव अकृत्रिमं वैराग्यं, तेन तव परमं महत्त्वं, तवं ज्ञानस्य साराय योग्यः, यथा मृदु भूमिः बीजाय योग्यः। परमात्मनः, स्वामी, परमात्मा, तस्य प्रसादात्, तव विवेकानन्तरं शुभा बुद्धिः आगच्छति। महतीनां कर्मणां, तीव्रतपस्याः, नियमस्य, दानस्य, तीर्थयात्रायाः, दीर्घविवेकचिन्तनस्य च प्रयत्नेन—यदा पापकर्मक्षयः, परमार्थविचारः च, तदा, काकतालीययोगेन, विवेकः जीवस्य जायते। कर्मसक्ताः जनाः अत्र अनन्तकर्मचक्रे निमग्नाः तिष्ठन्ति, यावत् तैः परमपदं न दृश्यते। यथार्थरूपेण अस्य जगतः दर्शनं, तस्मिन् मनसि तस्य निमग्नता च, ये अनासक्ताः तं त्यजन्ति, परमं प्राप्नुवन्ति, यथा मुक्तगजाः। हे राम, एषा कठिनाः, अनन्ता संसारव्यापारः, ज्ञानं विना, देहत्यागे अपि न निवर्तते, स महाजालम्। केवलं महाबुद्धयः, ज्ञानविचारनावेन, अतीव कठिनं संसारसागरं तरन्ति, अन्यथा न, हे रघुनन्दन। अतः, एकाग्रचित्तः अस्य ज्ञानमार्गस्य श्रवणं कुरु, यः संसारसागरं तारितुं समर्थः, सदा तेनैव एकाग्रता कुरु। अनन्तदुःखतरंगाः, अनन्तप्रयत्नोत्थाः, दीर्घकालं अन्तः दहन्ति, यावत् सम्यग्बुद्ध्या न निवार्यन्ते, हे निर्दोष। हे राघव, ज्ञानरहितः कः द्वन्द्वदुःखानि, शीतवाततापादीनि, सहनं शक्नोति? दुःखं च चिन्ता मोहिनं जनं सर्वत्र दहन्ति, यथा तृणानि अग्निजिह्वाभिः। किन्तु दुःखानि न दहन्ति ज्ञानीं, यः सम्यग्ज्ञानदृष्टिसम्पन्नः, यथा वर्षोपलिप्तवनं वर्षमासे अग्निना न दह्यते। संसारमरुते रोगविपत्तिभिः व्याकुलः अपि, तत्त्वज्ञः न विक्रियते, यथा कल्पवृक्षः। अतः, केवलं बुद्धिमन्तः, तत्त्वज्ञानाय, जागृतं प्रमाणवन्तं पुरुषं विनयेन पृच्छेयुः। प्रमाणवन्तः, सत्त्ववन्तः गुरोः वाक्यं, पृष्टं, सावधानं ग्राह्यम्, यथा काष्ठेन कुंकुमम्। हे वाग्विशारद, तत्त्वज्ञानरहितं, अथवा यः वाक्यं ग्राह्यम् न, तं पृच्छन्, तस्मात् मोहिनः न कोऽपि। पुरुषेषु, प्रमाणवन्तं ज्ञात्वा पृच्छितवान्, तस्य वाक्यं नानुसरन्, तस्मात् अधमः न कोऽपि। यः वक्ता जानाति वा न वा, तद्विवेकं पूर्वं कृत्वा, प्रश्नं यः पृच्छति, स एव बुद्धिमान्। यः वक्तृपात्रं न विचिन्त्य बालवत् पृच्छति, स अधमः, महाज्ञानाय न योग्यः। यः पृच्छकः आरम्भान्तज्ञानसमर्थं, निर्दोषं, पृच्छति, तस्मै बुद्धिमान् उत्तरं दद्यात्; न अधमाय पशुवृत्तये। यः पृच्छकः तत्त्वार्थपात्रं न विचिन्त्य उत्तरं ददाति, स लोकस्य मूढतमः इति ज्ञानीः वदन्ति। त्वं, हे रघुवंशशिरोमणे, गुणनिधिः, योग्यः पृच्छकः, अहं च उत्तरं दातुं जानामि—एवं अस्माकं संवादः उचितः। यद् अहं वदामि, तवं शब्दार्थकुशलः, तद् सारतया विवेक्तुं, अखण्डितं हृदि धारय।