ब्रह्मन्, सृष्टेः प्रारम्भे भगवत् चित्तस्य प्रवृत्तिः जगति ज्ञानावतरणे कथमुत्पन्ना इति पृष्टम्। परमब्रह्मणि स्वभावतः ब्रह्मा निरन्तरतरङ्गवत् उदधौ लहरिवदुत्थितः। स एव परमेश्वरः विस्तीर्णां सृष्टिं सर्वविधमुपक्रम्य त्रिकालभावान्—अतीतानागतवर्तमानान्—अवेक्ष्य तस्थौ। यदा प्रथमे सृष्टिकाले यथोचितकर्मसमये समाप्ते, लोकानां मोहं दृष्ट्वा भगवान् करुणया कम्पितः। तदा स भगवान् मां सृज्य, पुनः पुनः ज्ञानद्वारा मां प्रवर्त्य, लोकमोहशान्तये पृथिव्यां प्रेषयामास। यथाहं तेन प्रेषितः, तथा अन्ये अपि महर्षयः—सनत्कुमारमुख्याः, नारदश्च, बहवोऽन्ये च—प्रेषिताः। धर्मकर्मणा ज्ञानमार्गेण च अस्माभिः लोकमुद्धर्तव्यमिति आदेशः कृतः, यः लोको मनोमायया बद्धः। ततः कृतयुगे महर्षिभिः कृतकर्मसु, तदापि यदा धर्मस्य क्षयः कृतः, पृथिवी च क्षीणा, तदा कर्मव्यवस्थापनाय प्रदेशानुसारं भूमण्डले राजानः नियुक्ताः। परम्पराशास्त्राणि, विधिशास्त्राणि, यज्ञविधानानि च धर्मार्थकामसिद्धये पृथिव्याम् उपदिष्टानि। यदा कालचक्रे धर्मव्यवस्था क्षीणाभवत्, तदा जनाः प्रतिदिनं भक्षणरता, तण्डुलचिन्तनपरायणा अभवन्। ततो भूमिपालानां विषयेषु स्पर्धा समुत्पन्ना, बहवः प्राणिनः दण्डस्य पात्राणि अभवन्। राजानः युद्धं विना पृथिवीं पालयितुं अशक्ताः सन्तः स्वजनैः सह दुःखमापन्नाः। तदा तेषां दुःखनिवृत्तये, सृष्ट्यवस्थापनार्थं, वयं चान्ये च गूढज्ञानदर्शिनः तत्त्वज्ञानानि जगति प्रख्यापयामासुः। एवं राजसु प्रथमं एषा विज्ञानविद्या प्रवर्तिता, ततः सा लोके प्रवृत्ता, राजविद्येति प्रसिद्धा अभवत्। एषा राजविद्या, राजगुह्यं, परं शास्त्रं च—यः तत्त्वेन विजानाति, स राजा परमशोकमुक्तिं प्राप्नोति। एवं निर्मलकीर्तयः बहवः राजानः गताः, अधुना त्वं राम, दशरथात् अत्र जन्म लब्धवान्। तव चित्ते परमविशुद्धे, प्रमुदिते, एषा रम्या कारणरहितवैराग्या उत्पन्ना, हे रिपुघ्न। सर्वेषां उत्तमानां विवेकिनां च साधारणतया कारणेन वैराग्यं जायते, सा राजवैराग्येति प्रसिद्धा। किन्तु त्वयि एषा अपूर्वा वैराग्या स्वयमेव उत्पन्ना, साधूनां विस्मयकारिणी, कारणरहिता, विशुद्धा, स्वविवेकसमुत्था। कः वा दुःशीलदृष्ट्वा वैराग्यं न प्राप्नुयात्? किन्तु सतां परमवैराग्यं केवलं विवेकात् जायते। येषां महात्मनां वीतरागेषु कारणं विना वैराग्यं जायते, तेषां मनः एव निर्मलतमम्। तत्त्वविवेकमाहात्म्येन, वैराग्यसंस्पर्शेन, जीवः बुद्धिमान् शोभते, यथा तरुणः वनमालया शोभते। ये विवेकेन संसाररचनां परीक्ष्य, वैराग्यमुपयान्ति, ते एव पुरुषेषु श्रेष्ठाः। स्वविवेकबलात् पुनः पुनः एषां मायाम् अन्तर्बहिश्च परीक्ष्य परित्याज्यम्। श्मशानं, आपदं, दुःखं च दृष्ट्वा कः न वैराग्यं प्राप्नुयात्? किन्तु या स्वयमेव जायते सा वैराग्या परमा श्रेया। त्वं अकृत्रिमवैराग्ययुक्तः, महत्त्वमुपागतः, तत्त्वज्ञानाय योग्यः, यथा मृद्भूमिः बीजाय। भगवतः प्रसादेन, परमात्मनः कृपया, तव विवेकानन्तरं शुभा बुद्धिः जायते। महता कर्मणा, घोरतपसा, नियमेन, दानैः, तीर्थयात्रया, दीर्घविवेचनया च—यदा पापकर्मक्षयः, परमार्थविचारः च जायते, तदा काकतालीयेन संयोगेन विवेकः प्रादुरभवति। कर्मनिरतानां जनानां अनन्तकर्मचक्रे लीनानां, यावत् परमपदं न पश्यन्ति, तावत् मोक्षो न भवति। यः संसारमिदं यथावत् पश्यति, मनश्च तत्र लीनं, स विरक्तः बन्धनात् मुक्त इव हस्तिवत् परमं प्राप्नोति। राम, संसारस्यायं दुःखमयः अनन्तः प्रयत्नः ज्ञानं विना शरीरत्यागेऽपि न निवर्तते, महान् जालवत्। केवलं महाबुद्धयः ज्ञानविवेकनावेन दुःखसागरं तीर्त्वा यान्ति, नान्यथा। अतः, त्वं एकचित्तः श्रुत्वा एतां ज्ञानोपायविद्यां, या संसारसागरं तारयति, सदा सावधानः भव। अनन्तदुःखतरङ्गाः, अनन्तप्रयत्नसमुत्थाः, यावत् सम्यग्ज्ञानं न भवति, तावत् अन्तः दीर्घकालं दहन्ति। राघव, कथं पण्डिता ज्ञानाश्रयं विना शीतवाततापादिद्वन्द्वदुःखानि सहिष्यन्ति? मूढस्य दुःखमोहाश्च प्रतिक्षणं दहन्ति, यथा तृणानि ज्वालाभिः। किन्तु ज्ञानदृष्टिसम्पन्नं विद्वांसं दुःखानि न दहन्ति, यथा वर्षार्द्रे वने वह्निः न दहति। संसारमरुतेन रोगपीडया कम्प्यमानः अपि तत्त्ववित् कल्पद्रुम इव न विकम्पते। एवं, हे राम, सृष्ट्यादौ ज्ञानावतरणप्रसङ्गः, धर्मस्य प्रवृत्तिः, वैराग्यस्य महत्त्वं, विवेकस्य परमस्थानं, दुःखनिवृत्त्युपायश्च, एतेषु शास्त्रवाक्येषु प्रतिपादितम्।