मया यत् ज्ञेयम् अवबुद्धं स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितं तदा जगत्कर्ता सर्ववाचकः सर्वकारणः भगवान् मां संबोधयामास। स उवाच—"शापेन त्वं अज्ञानावस्थां प्राप्तः; त्वां प्रश्नकर्तारं कृत्वा ज्ञानसारः तव पुत्रेभ्यः प्रदेयः, येन सर्वजनसम्पादनं स्यात्। अद्य तु शापविमुक्तः त्वं परमबोधिं प्राप्तवान्; अहं अपि आत्मनि आत्मरूपे स्थितः, यथा सुवर्णात् सुवर्णम् इव। इदानीं त्वं गच्छ पृथिव्याः स्थलं, जम्बूद्वीपस्य मध्ये, हे महाभाग! भारतवर्षं प्राप्नुहि लोकहितार्थम्। तत्र, हे बुद्धिसुत! ये कर्मनिष्ठाः, विधिपूर्वककर्मक्रमे स्थिताः, तान् उपदिश ज्ञानेन। तथा ये विरक्तचित्ताः, महाबुद्धयः, रागरहिताः, तान् अपि सुखदं ज्ञानं उपदिश। एवं पितुः पद्मयोनिं आज्ञाय अहं अत्र स्थितः अस्मि, हे राघव! यावत् भूतराशेः समाप्तिः न भवति। मम कर्तव्यं अस्ति; अन्यत् किञ्चित् नास्ति अत्र मम, केवलं यावत् आवश्यकं तावत् स्थेयम् इति निश्चित्य अत्र स्थितः अस्मि। सदा शान्तचित्तः, निद्रायामिव, कर्माणि कुर्वन् अपि किंचित् न करोमि। एष ज्ञानावतारः पृथिव्यां यथा मया स्वेच्छया तथा पद्मयोनिना कल्पितः, स सर्वः तव उक्तः। अधुना, हे पापरहित! एतत् परं ज्ञानं त्वया श्रोतव्यम्; तव मनः महत् पुण्यफलेन जातया उत्कण्ठया युक्तम्। ब्रह्मन्! कथमिदं भगवतस्तु मनः संसारवर्त्मनि प्रवृत्तम्, ज्ञानावतारे, सृष्ट्यनन्तरं? परमब्रह्मणि ब्रह्मा स्वभावतः नित्यस्पन्दनरूपेण उदभूत, यथा सागरवेगः। एवं विस्तीर्णसृष्टिं सर्वगतीः सृष्ट्वा स भगवान् त्रिकालस्थितिं अपश्यत्। यदा विधिकर्मणः कालः, आद्यसृष्टेः युगश्च समाप्तः, तदा स भगवान् लोकमोहं दृष्ट्वा करुणया संपन्नः। ततः स भगवान् मां ससर्ज, पुनः पुनः ज्ञानद्वारा मां प्रवर्तयन्, अज्ञानशान्त्यर्थं मां पृथिव्यां प्रेषयामास। यथाहं तेन प्रेषितः, तथैव अन्ये बहवः महर्षयः, सनत्कुमारप्रमुखाः, नारदादयः च अपि प्रेषिताः। धर्ममार्गेण, ज्ञानमार्गेण च, अस्माभिः लोकः उद्धर्तव्यः इति आज्ञापितम्, मनोमायया बद्धम् इमम् लोकम् उद्धर्तुम्। ततः महर्षिभिः कृत्ये कृत्ये कृतयुगे च गतायाम्, क्रियाशुद्ध्याः हानौ पृथिव्यां क्षीणायाम्, कर्मव्यवस्थापनाय, सीमाव्यवस्थापनाय च, राजानः प्रदेशेषु नियुक्ताः, स्वस्वदेशविभागेन। तदा बहूनि स्मृतिशास्त्राणि, यज्ञशास्त्राणि च, धर्मार्थकामसाधनाय पृथिव्यां रचितानि, प्रचारितानि च। यदा कालेन धर्मव्यवस्था क्षीयते, तदा जनाः प्रतिदिनं भोजनासक्ताः, तण्डुलवर्धने प्रवृत्ताः। राज्ञां विषयेषु स्पर्धा जायते, तदा पृथिव्यां बहवः जनाः दण्डार्हाः भवन्ति। ततः, युद्धेन विना पृथिवीं पालयितुं अशक्ताः, राजानः स्वजनैः सह क्लेशं प्राप्तवन्तः। तदानीं तेषां दुःखोपशमाय, सृष्टेः सम्यग्व्यवस्थापनाय, अस्माभिः अन्यैः च गूढज्ञानदृष्टयः प्रचारिताः। एवं एषा अध्यात्मविद्या प्रथमं राजसु कथिता, ततः जगति प्रचारिता, राजविद्या इति प्रसिद्धा अभवत्। राजविद्या, राजगुह्यं, परमं शास्त्रं च—एतान् ज्ञात्वा राजानः शोकात् परमं मोक्षं प्राप्नुवन्। इदानीं, बहूनां निर्मलकीर्तीनां राज्ञां अनन्तरं, त्वं राम, अत्र दशरथात् जातः असि। तव च मनसि, अतीव विशुद्धे, प्रीतिमति, एषा रम्या, निरुपाधिकवैराग्या जाता, हे रिपुघ्न! सर्वेषां आर्याणां विवेकिनां च, सामान्यतया कारणेन वैराग्यं जायते, सा राजसी। किं तु, एषा अनुत्पूर्वा वैराग्या तव उत्पन्ना, साधूनां विस्मयं जनयन्ती; तव वैराग्यं कारणरहितं, विशुद्धं, स्वविवेकसमुत्थं। कः न वैराग्यं प्राप्नुयात् पापदर्शनात् अन्यायदृष्ट्या वा? किन्तु, आर्येषु, परमवैराग्यं केवलं विवेकात् जायते। येषां महात्मनां महद्बुद्धीनां च, कारणं विना वैराग्यं जायते, तेषां मनः एव विशुद्धं भवति। वास्तवतः, यः आत्मविवेकविस्मयेन, वैराग्यस्पर्शेन च भूषितः, स एव प्राज्ञः तेजस्वी, यथा किशोरः वनमालया शोभते। ये विवेकेन इमं संसारसंस्थानं चिन्तयन्ति, वैराग्यं च प्राप्नुवन्ति, ते एव पुरुषेषु श्रेष्ठाः। स्वविवेकबलात् पुनः पुनः इमां मायां निरीक्ष्य, बहिरन्तश्च, बलात् त्यक्तव्या। कः न वैराग्यं प्राप्नुयात् श्मशानदर्शनात्, आपदः दुःखं वा? किन्तु, या वैराग्या स्वयमेव जायते, सा परमश्रेयसी। त्वं अकृत्रिमवैराग्ययुक्तः, सत्यं महत्त्वं प्राप्तवान्; त्वं ज्ञानबीजाय यथा मृदुः पृथिवी योग्यः। परमेश्वरस्य, स्वामिनः, परात्मनः प्रसादात्, तादृशे तव विवेके, शुभा बुद्धिः अनुगच्छति। कर्मणि महायत्नेन, घोरतपसा, संयमेन, दानैः, तीर्थयात्राभिः, दीर्घविचारेण च विवेकः जायते। यदा दुष्कृतं क्षीणं भवति, परमार्थविचारः च प्रवर्तते, तदा काकतालीयवत्, काकस्य तालीफलसंयोगवत्, विवेकः जातः भवति प्राणिनाम्।