भगवान् सर्वलोककर्ता तेषां जनानां दुःखमवलोक्य, पितेव स्वसुतानां शोकदुःखेन कम्पितः, करुणया समाक्रान्तः अभवत्। स च प्रजापतिः क्षणमेकं समाधाय मनः चिन्तयामास—"कथं खलु एतेषां निराशानां क्षणभङ्गुरजीवितानां दुःखस्य अन्तो स्यात्?" इति। एवं विचिन्त्य, भगवाञ्छ्रीमान् पुनः तपः, धर्मः, दानम्, सत्यम्, तीर्थानि च सृष्टवान्। तानि सृष्ट्वा, देवः प्रजापतिः पुनरचिन्तयत्—"एतेषां केवलानां द्वारा जनानां दुःखस्य समाप्तिः न सम्पद्यते" इति। निरवानं परमं सुखमिति कथ्यते, येन जनः न जायते न म्रियते; तद् केवलं ज्ञानात् लभ्यते। संसारस्य अतीर्णाय ज्ञानमेव साधनं जीवस्य; तपः, दानम्, यत्र तीर्थयात्रा च लघुविधयः इति निगद्यते। अतः अस्य महात्मनः मानवस्य दुःखनिवृत्तये, अहं शीघ्रं प्रत्यक्षं संसारतीरणोपायं प्रकाशयिष्यामि इति निश्चित्य, पद्मयोनिर्भगवान् मां स्वचित्ते संकल्प्य ससर्ज। ततः कुतश्चित् उत्पन्नः अहं शीघ्रं पितरं पुरतः अभवम्, यथा तरङ्गः तरङ्गान्तरं अनुसरति। तदा भगवाञ्जलधारिणं कुम्भं धारयन् तिष्ठति स्म, अहमपि कुम्भं धारयामि स्म; सोऽपि अक्षमालां बिभ्रत्, अहमपि अक्षमालां धारयामि स्म; साष्टाङ्गं प्रणम्य, तमभिवादयम्। स मां "आगच्छ पुत्र" इति आह्वयन्, स्वहस्तेन स्वपद्मस्य उत्तरपतले मां नियोजयत्, यथा श्वेतमेखलाः शशिनं संयोजयन्ति। मृगचर्मवसानं पितरं ब्रह्माणं स्ववसनं मृगचर्मं धारयन्तं, हंसमिव पद्मे स्थितं, माम् उद्दिश्य प्रोवाच। "क्षणमेकं, पुत्र, त्वदीयं मनः कपिवद् चपलं, अज्ञानरूपेण आवृतं भवतु, यथा शशिना चन्द्रमण्डलं छाद्यते" इति। एवं तेन शीघ्रं शप्तः, चिन्तनानन्तरं, द्विजोऽहं सर्वं शुद्धस्वरूपं विस्मृतवान्। ततः अहं शोकसन्तप्तः, जागरूकचित्तः, दुःखपीडितः, जनमध्ये हीनवत् स्थितः। "कथं एष दोषः संसाराख्यः अभवत्?" इति अन्तः चिन्तयन्, मूकवत् स्थितः। तदा पितरः मामुवाच—"पुत्र, किमर्थं त्वं शोकाकुलः? शोकस्य उपायं पृच्छ, सदा सुखी भविष्यसि" इति। ततो मया पृष्टः, स भगवान् सर्वलोककर्ता स्वर्णपद्मे स्थितः, संसाररोगस्य औषधं दत्तवान्। स मामपृच्छत्—"कथं एष महादुःखरूपः संसारः उत्पन्नः? कथं च स जीवस्य निवर्त्यते?" इति। तत् ज्ञानं शुद्धं परं विस्तरेणोक्तम्; तद्विज्ञाय, अहम् अपि पितुः अधिकः इव जातः। तत् ज्ञात्वा स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितः सृष्टिकर्ता सर्वकारणः पिता मामुवाच। "शापेन त्वं अज्ञानावस्थां प्राप्तः; त्वां पृच्छकं कृतवान्, यथा ज्ञानसारः तव पुत्रेभ्यः सर्वजनहिताय प्रदीयेत" इति। "अद्य तु शापात् मुक्तः त्वं परमबोधं प्राप्तवान्; अहं स्वस्मिन्नेव स्थितः, यथा सुवर्णात् सुवर्णम्" इति। "गच्छ भूतले, जम्बूद्वीपस्य मध्ये, भारतवर्षे लोकहिताय प्रविश" इति। "तत्र, बुद्धिमन् पुत्र, ये कर्मनिष्ठाः, विधिपूर्वकं कर्माणि कुर्वन्ति, तान् उपदिश; तथा ये विरक्तचित्ताः, महाबुद्धयः, रागरहिताः, तान् ज्ञानोपदेशेन सुखदं शिक्षय" इति। एवं पितुः पद्मयोनेः आज्ञया, अहं राघव, अत्र स्थितोऽस्मि, यावत्सृष्टिपरम्परा समाप्ता। कर्तव्यं ममास्ति; अत्र मम अन्यन्नास्ति, केवलं यावत् आवश्यकं तावत् स्थित्वा, शान्तचित्तः, सुप्तवत्, कर्माणि कुर्वन्, न किञ्चित् करोमि इति निश्चित्य तिष्ठामि। एवं सर्वं तवोक्तं मया, ज्ञानावतरणस्य यथा मम स्वचिन्तया, पद्मजस्य कल्पनया च, पृथिव्यां कथं जातम्। अधुना, निष्कल्मष, परमं ज्ञानं शृणुष्व, यद् अद्य ते मनः महापुण्यफलेन समुत्थितं महोत्सुकम्। "हे ब्रह्मन्, सृष्ट्यनन्तरं ज्ञानावतरणे भगवतः चित्तं कथं प्रवृत्तम्?" इति त्वया पृष्टम्। परमब्रह्मणि ब्रह्मा स्वभावेनैव समुद्रतरङ्गवत् सदा स्पन्दमानः अभवत्। स विस्तीर्णां सृष्टिं सर्वप्रवाहान् च सृज्य, त्रिकालस्थितिं विवेच्य, यदा विधिकर्मणां युगस्य च समाप्तिः अभवत्, तदा भगवान् लोकमोहं दृष्ट्वा करुणया समाक्रान्तः अभवत्। ततः स भगवान् मां सृष्ट्वा, पुनः पुनः ज्ञानद्वारा मां नियोज्य, संसाराज्ञानशान्तये पृथिव्यां प्रेषयत्। यथा मया प्रेषितः, तथा अन्येऽपि महर्षयः, सनत्कुमारमुख्याः, नारदः च, बहवः च। धर्ममार्गेण ज्ञानमार्गेण च, वयं मनोमोहबद्धं लोकं उद्धर्तुं नियुज्य, उपदिष्टाः। ततः, यदा महर्षयः कृत्यं कृत्वा, कृतयुगस्य अन्ते, क्रियाशुद्धौ क्षीणायां, पृथिवी च कृशा जाता, तदा कर्मव्यवस्थापनाय मर्यादानियमनाय च, भूपालाः प्रदेशानुसारं नियुक्ताः। तदा बहूनि स्मृतिशास्त्राणि, यज्ञशास्त्राणि च, धर्मार्थकामसाधनाय पृथिव्यां कल्पितानि प्रचारितानि च। एवं सुसम्बद्धया कथा समाप्ता।