शृणु हे राम, मोक्षस्य तत्त्वमिदं यथाविधि प्रवक्ष्यामि, यदनुश्रवणेन सुखदुःखयोः क्षयः सम्पद्यते, यः च परमसुखस्यैकमार्गः। एष उपायः श्रुत्वा त्वं च विवेकिनः सर्वे च दुःखरहितं तं पदम् अवाप्स्यथ, यत्र नाशो न विद्यते। एष हि प्राचीनकाले ब्रह्मणा स्वयम्भुवा प्रवदितः, सर्वदुःखनाशकः, मनसः परमानन्ददायकश्च। एवं ब्रह्मणा कः, कस्य हेतोः, कथं चेदं तत्त्वं प्रथमं प्रवदितमिति मम जिज्ञासा जाता, भगवन्, तथा किमिदं त्वया लब्धमिति पृच्छामि। विद्यते हि चैतन्याख्या व्यापकानन्ता सर्वाधाररूपा, अविनाशी, सर्वेषु वस्तुषु दीपवत् प्रकाशमानाकाशवदेकवस्तु। तस्याः चेष्टायाः स्थैर्यस्य च कारणेन विष्णुरुद्भूतः, यथा सागरे स्फुरणत्सारः तरङ्गरूपेण जायते। मेरोः मध्ये कर्णिकायां, तस्याः पत्रेषु हृदयं च, तत्रैव तारारश्मिसदृशं तेजः, तस्मात् परमकर्ता ब्रह्मा जातः। सः वेदविदां वेदार्थविदां च सभया परिवृतः, मनस इव नानात्वं सृष्ट्वा, जगदखिलं निर्मितवान्। अस्य भारतनाम्नि देशे, जम्बूद्वीपस्य कोणदेशे, दुःखरोगाद्युपतापदुःखितान् जनान् तेषां पुत्रैः सह ससृजत्। ये सन्तः सत्तावभावोपतप्ताः, नाशविनाशाभिलाषिणः, तेषां जीवितपोषणाय श्रेष्ठोपायं सृष्टवान्। तैः जनैः दुःखितान् दृष्ट्वा, लोककर्त्ता भगवाञ्शोकदुःखार्तान् पितेव स्नेहेन कृपया समन्वितः। सः प्रजापतिः क्षणमेकं ध्यात्वा चिन्तयामास—कथं नु एतेषां दुःखान्तो भवेत्, निःसहायानां क्षणजीविनां च? एवं चिन्तयन् भगवान् पुनः तपः, धर्मं, दानं, सत्यं, तीर्थानि च ससृजत्। तानि सृष्ट्वा, देवः प्रजापतिः पुनश्च चिन्तयामास—एतेनैव न सर्वदुःखनाशः प्राप्यते। निर्वाणं नाम परमं सुखम्, येन न जन्म न मरणं, स ज्ञानात् एव लभ्यते। संसारस्य पारगमनाय केवलं ज्ञानमेव साधनं, तपोदानतीर्थानि तु सहायकत्वेनोक्तानि। तस्मात् अस्याः मानुष्या दुःखमोक्षणाय, अहं शीघ्रमेव तात्त्विकमार्गं प्रवक्ष्यामि। एवं ध्यात्वा, कमलासनः ब्रह्मा स्वचित्ते माम् अभिव्यज्य ससृजत्। कुतश्चित् उत्पन्नः, अहं शीघ्रमेव पितरं पुरतः प्राप्तः, यथा तरङ्गः तरङ्गानन्तरं जायते। भगवान् कुम्भं धारयन्, अहमपि कुम्भं धारयन्; स जपमाला धारयन्, अहमपि जपमाला धारयन्; प्रणम्य तं नमस्कृत्य स्थितवान्। स मां आह्वयन्—“आगच्छ पुत्र” इत्युक्त्वा, स्वकमलस्य उत्तरपत्रे हस्तेन मां स्थापयामास, यथा श्वेतमेघः शशिनं स्पृशति। मृगचर्मवसनः, स्वमृगचर्मवासाः, पितरं ब्रह्माणं हंसः कमलमिव, मामुवाच। क्षणमेकं, “पुत्र, तव मनः कपिवद्विचलितं, तमसा संवृतं भवतु, यथा शशाङ्कः शशिना आच्छाद्यते” इत्युक्त्वा। एवं तेन शीघ्रं शप्तः, मननानन्तरं, द्विजः अहं स्वस्वभावं विस्मृतवान्। तदा दुःखशोकव्यथितः, जागरितचित्तः, अधमजन इव समाजे, विषण्णः स्थितवान्। कथं नु अयं संसाराख्यो दोषः उत्पन्नः? इति आत्मनि चिन्तयन् मौनं आस्थितवान्। तदा पितरं मामुवाच—“पुत्र, किमर्थं दुःखितः? दुःखस्य उपायं पृच्छस्व, सदा सुखी भविष्यसि।” ततः मया पृष्टः, स जगत्स्रष्टा सुवर्णकमलपत्रे उपविष्टः, संसाररोगस्य औषधं दत्तवान्। स मामपृच्छत्—“कथं अयं संसाराख्यः महादुःखः उत्पन्नः? कथं च तस्य नाशः स्यात्?” यदेतत् शुद्धिकरं परमं ज्ञानं विस्तरेण उक्तम्, तस्य ज्ञानेन अहं पितुः अपि अधिकः इव जातः। तदा यदवाप्तव्यं तदवगम्य, स्वस्वरूपे प्रतिष्ठितः, जगत्कर्ता, कारणं वक्ता च, मामुवाच। “शापेन त्वं अज्ञानस्थितिं प्राप्तः; त्वां पृच्छकं कृतवान्, यथा ज्ञानसारः तव पुत्राणां लोकहिताय प्रवर्त्येत।” “अद्य त्वं शापात् विमुक्तः, परमबोधं प्राप्तवान्; अहं च स्वात्मनि एव स्थितः, यथा सुवर्णात् सुवर्णम्।” “गच्छ पृथिव्याः स्थलं, जम्बूद्वीपान्तर्गतं देशं, आर्य, गच्छ भारतवर्षं लोकहिताय।” “तत्र, बुद्धिमन्, ये कर्मनिष्ठाः, कर्मक्रमे व्यवस्थिताः, तान् उपदिश ज्ञानं।” “एवमेव ये विरक्तचित्ताः, महाबुद्धयः, रागरहिताः, तानपि सुखदं ज्ञानं उपदिश।” एवं पितुर्निर्देशात्, कमलयोनेः, अहं तिष्ठामि अत्र, राघव, यावत् प्रजास्त्रैणी न समाप्ता। मम कर्तव्यं कर्तव्यमस्ति, अन्यन्नास्ति; यावत् आवश्यकं, तावत् स्थातव्यमिति निश्चित्य, लोके वसामि। सदा शान्तचित्तः, स्वप्नवत्, कर्माणि कुर्वन्, न किञ्चित् करोम्येव। एवं सर्वं ते कथितं, ज्ञानावतरणं पृथिव्याम्, मया स्वेच्छया, कमलयोनेः कल्पितमिव। अद्य, निष्पाप, एतदुत्तमं ज्ञानं श्रोतुमर्हसि; तव मनः महत्पुण्यफलं समुत्थितं, अतिशयेन उत्सुकं जातम्।