यथा अस्मिन्संसारे यत् यत् आचर्यते, तस्य तस्यैव स्वभावः भवति इति निश्चितं ज्ञायते, बाल्यादारभ्यैव पण्डितैः निःसंशयं दृष्टम्। अतः स्वस्य हिताय शुभवृत्तिभिः युक्तः भव, परमप्रयत्नम् आश्रित्य, पञ्चेन्द्रियाणि जित्वा। यावत् तव मनः अनभ्यासितं, यावत् तदवस्थां न प्राप्नोषि, तावत् गुरोः शास्त्रस्य च प्रमाणेन निश्चितं यत् कर्तव्यं, तत् आचर। यदा च मलानि दग्धानि, सत्यं च ज्ञातम्, तदा तव अनासक्तस्य, एषः पुण्यवासनानामपि प्रवाहः त्याज्यः। ततः परं, यत् उत्तमं, महात्मभिः आचरितं, तदनुसृत्य, रमणीयवृत्त्या मनसा, शोकाभावप्राप्तये सदा यतस्व; ततश्च तदपि त्यक्त्वा, उत्तमवृत्त्या स्थितः भव। अतः प्रयत्नम् आश्रित्य, यः नित्यसहचरः श्रेयसि, एकाग्रं मनः कृत्वा, मम एतानि वचनानि शृणु। अन्तर्बुद्ध्या समुत्पन्नेषु वासनासु स्थानेषु च, वेगेन इन्द्रियाणि निगृह्य, समत्वं नय। अहम् अधुना तुभ्यं मुक्त्युपायं संक्षेपेण प्रवक्ष्यामि, यः संसार-सिद्धये, परत्र च, मानव-यत्नस्य फलदः, मोक्षोपायः। संसारस्य पुनरागमनकामनां परित्यज्य, शमसमुत्थां परमसन्तुष्टिं च, महात्मना धारय। पूर्वोत्तरवाक्यानां अर्थे सावधानचित्तः, अन्तर्मना समाधाय, मनः समाहितं कुरु। राघव! एषः मोक्षोपायः शृणु, यः सुखदुःखयोः अन्तं करोति, एक एव परमानन्दस्य पन्थाः, स अधुना व्याख्यायते। एतद्विमोक्षणोपदेशं श्रुत्वा, सर्वैः विवेकिनः सह, त्वं तं शोकशून्यं पदं प्राप्स्यसि, यत्र नाशः न विद्यते। एषः उपदेशः प्राचीनकाले ब्रह्मणा, परमेण सृष्टिकर्त्रा, उक्तः, यः सर्वदुःखनाशकः, मनसः परमानन्ददायकः। कः, किमर्थं, कथं च, एषः उपदेशः आदौ स्वयम्भुवा ब्रह्मणा उक्तः, हे मुनिवर! कथं च त्वया प्राप्तः? एतत् मे कथय, भगवन्। अनन्तं सर्वव्यापि, सर्वाधारं चैतन्याख्यं व्योमास्ति, यत् अविनाशि, यथा दीपः सर्वेषु वस्तुषु प्रकाशते। तस्य गत्यस्तम्भयोः, विष्णुः उत्पन्नः, यथा सागरात् तरङ्गः चलद्रसात् जायते। मेरुशृङ्गस्य मध्यपद्मात्, तस्य पत्रेषु हृत्पद्मे च, तारकरेणु-सदृशे तेजस्विनि, सृष्टिकर्ता ब्रह्मा जातः। स ऋषिसंघेन वेदाध्यक्षैः वेदार्थज्ञैश्च परिवृतः, यथैव मनः भेदान् सृजति, एवं स जगत्सर्वं सृजति। भारते अस्मिन् देशे, जम्बूद्वीपस्य कोणभागे, स दुःखरोगाद्युपतप्तान् जनान्, तेषां पुत्रैः सह, सृजति। तेषां संसारासंसारदुःखैः पीडितानां, क्षयविनाशाभिलाषिणां, जीवपोषणाय, स परमोद्धारोपायं निर्ममे। तदजनानां दुःखं दृष्ट्वा, लोकानां स्रष्टा भगवान्, पितेव पुत्रदुःखेन, करुणया समाक्रान्तः अभवत्। स प्रजापतिः क्षणं ध्यायन्, चिन्तयामास—'कथं एतेषां दुःखान्तः स्यात्, असहायानां, अल्पायुषाम्?' एवं ध्यात्वा, भगवान् पुनः तपः, धर्मं, दानं, सत्यं, तीर्थानि च सृष्टवान्। तानि सृष्ट्वा, देवः प्रजापतिः पुनः चिन्तयामास—'एतेनैव न लोकानां दुःखनाशः स्यात्' इति। निर्वाणं परमानन्दः कथ्यते, येन न जन्यते, न म्रियते च; तद् केवलं ज्ञानतः लभ्यते। संसारतरणाय ज्ञानमेव उपायः, तपः, दानं, तीर्थयात्रा इत्येतानि गौणसाधनानि इति निगद्यते। अतः अस्य मानवानां दुःखमोक्षाय, अहं शीघ्रं प्रत्यक्षोपायं प्रकाशयामि। एवं ध्यात्वा, भगवाँल्लोकपितामहः, कमलासनः, माम् आत्मनः मनसि सञ्जग्मे। कुतश्चित् उद्भूतः, अहं पितरं शीघ्रं प्राप्नुवं, यथा तरङ्गः तरङ्गानन्तरं सागरात् जायते, एवं। भगवाँल्लोकपिता कमण्डलुं धारयन्, अहम् अपि कमण्डलुं धारयन्, स जपमालां धारयन्, अहम् अपि जपमालां धारयन्, प्रणम्य तम् अभिवाद्य। स मां आह्वयन्—'आगच्छ पुत्र' इति—स्वस्य कमलस्य उत्तरपत्रे हस्तेन मां योजयामास, यथा श्वेतमेघः शशिनं योजयेत्। मृगचर्मवसनः, स्वमृगचर्मवसनं पितरं ब्रह्माणं, हंसस्य पद्मं यथा, तद्वत् दृष्ट्वा, स मां सम्बोधितवान्। क्षणमेकं हे पुत्र! तव मनः कपिसदृशं चपलं, अज्ञानवृत्त्या आच्छाद्यतां, यथा शशाङ्कः शशिना आच्छाद्यते। एवं तेन शीघ्रं शप्तः, मम विमर्शानन्तरं, अहं द्विजः, सर्वं शुद्धस्वरूपं विस्मृतवान्। ततः अहं विषण्णः, विवेकसम्पन्नः, दुःखतापपीडितः, जनमध्ये नीचवत् स्थितः। 'कथं एष दोषः, संसाराख्यः, उत्पन्नः?' इति अहं अन्तर्मनसा चिन्तयन्, मौनं आस्थितः। तदा मे पिता माम् उवाच—'पुत्र! किमर्थं दुःखितः असि? दुःखस्य औषधं मां पृच्छ, सदा सुखी भविष्यसि।' ततः मया पृष्टः, स भगवाँल्लोकस्रष्टा, सुवर्णकमलपत्रे उपविष्टः, संसाररोगस्य औषधं दत्तवान्। स माम् अपृच्छत्—'कथं एतद् महद्दुःखं संसाराख्यं उत्पन्नं, कथं च तस्य नाशः जीवस्य?' तदज्ञानं, यत् शुद्धं परं च, विस्तरेणोक्तम्; तद्विज्ञाय, अहं स्वपितरमपि अतिशयेन प्राप्तवान् इव।