श्रीरामः, शृणु। यदि अन्यः तव चैतन्यं जनयेत्, तर्हि तव अभावे कः पुनः तद् जनयेत्? कः तस्य कारणं स्यात्? अतः अस्थिरता नास्ति वस्तुतः। संस्कारनदी शुभाशुभपथाभ्यां प्रवहति; मानुषेन प्रयत्नेन च धृत्या सा पुण्यपथे नियोजनीया। यदि अशुभे निमग्नः भवेत्, तदा मनः दृढप्रयत्नेन पुनः पुण्ये स्थापयेत्, हे बलश्रेष्ठ। मनः अशुभात् निवर्त्य शुभे प्रवर्तते, अन्यथा अपि; पशुवत् मनः सर्वदा रक्षितव्यम्। समता-शमेन शनैः शनैः, न त्वरया, बालवत् मनः मानुषप्रयत्नेन साधु रक्षितव्यम्। याः संस्कारसमूहः पूर्वं त्वया अभ्यासेन दृढीकृतः, शुभाशुभयोः, हे राम, तत्र अधुना शुभान् एव बलय। यदा पूर्वाभ्यासबलात् संस्काराः उदयन्ते, तदा तद्भावनां फलं जातमिति विद्धि, हे रिपुघ्न। अद्यापि ते संस्काराः बलीयांसः भवन्ति, अतः अभ्यासबलात् पुण्याभ्यासं कुरु। यदि पूर्वं अभ्यासाभावात् ते संस्काराः बलीभूताः स्युः, तर्हि अद्यापि ते वर्धेयुः; परं त्वम् आनन्दं कुरु। सन्देहेऽपि सति, नित्यं पुण्यस्यैव साधनं कुरु; शुभसंस्कारवृद्धौ दोषः नास्ति। यद्यत् अस्मिन्लोके अभ्यास्यते, तस्यैव स्वरूपं जनः भवति; इदं निःसन्देहं पण्डितैः बाल्येऽपि दृष्टम्। अतः, आत्महिताय, परमप्रयत्नाश्रयणेन पञ्चेन्द्रियविजयेन च, शुभसंस्कारैः आत्मानं योजय। यावत् मनः अशिक्षितं, तावत् गुरोः शास्त्रस्य च प्रमाणेन यथानिर्णीतं आचरेत्। यदा तु मलक्षयात् सत्यं ज्ञायते, तदा अस्य शुभसंस्कारप्रवाहस्यापि अनासक्तेन त्यागः कर्तव्यः। यत् परमशुभं सतां कृतं, तस्मिन् चित्तं रमणीयं स्थाप्य, नित्यं दुःखरहितावस्थां प्राप्नुहि; ततः तदपि परित्यज्य, सम्यक् तिष्ठ। अतः परमहितसिद्धये प्रयत्नं, यः नित्यसहचरः, आश्रित्य, एकचित्तं कृत्वा मम वचांसि शृणु। यानि इन्द्रियाणि अन्तर्गतवृत्तिभिः कामैः गृहीतानि, तानि शीघ्रं संकल्पबलात् संयम्य समत्वे स्थापय। अहं ते संक्षेपेण तत्त्वसारं प्रवक्ष्यामि, यः मोक्षोपायः, यश्च लोकेऽस्मिन्सिद्धिदः। अस्मिन्संसारे पुनः पुनः न स्पृहयित्वा, परमशमं सन्तोषं च साधुचित्तेन गृह्णीयात्। पूर्वोत्तरवाक्यार्थमननपूर्वकं चित्तं समीकृत्य, अन्तर्मुखं कृत्वा, शृणु, हे राम, एषः मोक्षोपायः, यः सुखदुःखयोः समाप्तिकारकः, परमसुखस्यैकमार्गः, अधुना उच्यते। एतन्मोक्षोपदेशं श्रुत्वा, विवेकिनः सह, त्वं दुःखरहितां स्थितिं प्राप्स्यसि, या विनाशरहिताः। एषः उपदेशः प्राचीने काले ब्रह्मणा, परमेण सृष्टिकर्त्रा, उक्तः, स सर्वदुःखनाशकः, चित्तस्य च परमानन्ददायकः। केन, किमर्थं, कथं चायं ब्रह्मणा आदौ उक्तः? कथं ते प्राप्तः, इति ब्रूहि, हे महर्षे। अस्ति हि अनन्तं, सर्वव्यापि, सर्वाधारं चैतन्यगगनं, अविनाशरूपं, यथा सर्वेषु दीपवत् प्रकाशते। तस्य गतिनिष्क्रमाभ्यां विष्णुः उत्पन्नः, यथा सागरात् तरङ्गः स्फुरति। मेरुशिखरस्थात् कर्णिकापत्रान्तरात्, तारेन्दुकान्तिसदृशात्, सृष्टिकर्ता ब्रह्मा अजायत। स वेदवेदार्थपतिसङ्घेन परिवृतः, चित्तवत् जगदखिलं, विभागसमूहं ससर्ज। अस्मिन्भारते, जम्बूद्वीपस्य कोणदेशे, दुःखरोगक्लेशपीडितान् जनान् तेषां च सन्ततिं ससर्ज। ये सत्त्वा: सत्तावभावसम्बद्धाः, विनाशदुःखनिष्ठाः, तेषां पोषणाय सर्वोत्तमोपायं ससर्ज। तेषां दुःखदर्शनात्, लोकस्रष्टा भगवान्, पितेव सुतदुःखदुःखितः, दयालुः अभवत्। स जीवेश्वरः किञ्चित्कालं ध्यात्वा, 'एतेषां दीनानां दुःखक्षयः कथं स्यात्?' इति चिन्तयामास। एवं विचिन्त्य, पुण्यपुन्यफलदायकं तपः, धर्मं, दानं, सत्यं, तीर्थानि च पुनः ससर्ज। तानि सृष्ट्वा, प्रजापतिः पुनः चिन्तयामास—'एतेनैव न लोकदुःखनाशः स्यादिति।' निर्वाणं परमानन्दरूपं, येन जनः न जायते न म्रियते, केवलं ज्ञानात् एव लभ्यते। संसारतीरणाय ज्ञानमेव उपायः, तपः, दानं, तीर्थयात्रा च गौणसाधनानि इति स्मृतम्। अतः एषां साधूनां दुःखमोक्षाय, अहं शीघ्रं प्रत्यक्षमार्गं प्रकाशयिष्यामि। एवं ध्यात्वा, पद्मासनस्थः ब्रह्मा मां स्वचित्ते ससर्ज। अहं कुतश्चित् उद्भूतः, त्वरया पितरं समुपस्थितवान्, यथा तरङ्गः तरङ्गानन्तरम्। स भगवान् कमण्डलुं बिभ्रत्, अहम् अपि; स जपमालां धारयन्, अहम् अपि; साष्टाङ्गं प्रणम्य तम् अभिवादितवान्।